Có những đứa trẻ khi còn nhỏ trông khá bình thường, không có thành tích nổi bật hay biểu hiện quá xuất sắc. Nhưng hai mươi năm sau, khi gặp lại, nhiều người bất ngờ nhận ra các em đã trưởng thành, có sự nghiệp ổn định và cuộc sống đáng ngưỡng mộ.
Điều gì tạo nên sự khác biệt ấy?
Nhìn vào một số gia đình, dễ nhận thấy bố mẹ tất bật thúc ép con học hành, thường xuyên so sánh điểm số và kỳ vọng con phải đạt thành tích cao. Thế nhưng, khi trưởng thành, trẻ đôi khi lại thiếu tự tin, khó xây dựng các mối quan hệ thân thiết và chưa thực sự tìm được hướng đi riêng.
Thành công trong tương lai của trẻ không đơn thuần được quyết định bởi điều kiện kinh tế hay thành tích học tập. Nền tảng gia đình, cách các thành viên đối xử với nhau và bầu không khí trẻ lớn lên mỗi ngày cũng giữ vai trò quan trọng.
Một nghiên cứu kéo dài 75 năm của Đại học Harvard về sự phát triển của người trưởng thành nhấn mạnh vai trò của những mối quan hệ tốt đẹp đối với sức khỏe và hạnh phúc lâu dài. Điều đó gợi mở rằng, bên cạnh việc đầu tư cho học tập, bố mẹ cần quan tâm đến môi trường sống và những trải nghiệm tinh thần của con.
Trước khi vội vàng thúc ép trẻ học giỏi, hãy nhìn lại xem gia đình đã có bốn điều này hay chưa.
Các thành viên trong gia đình nói chuyện tử tế với nhau
Nói chuyện tử tế không có nghĩa là lúc nào cũng phải nói những lời ngọt ngào hay chiều theo ý người khác. Đó là cách giao tiếp thể hiện sự tôn trọng, bình đẳng và biết quan tâm đến cảm xúc của các thành viên.
Ở một số gia đình, trẻ vô tình làm vỡ chiếc cốc, bố mẹ đã lập tức nổi nóng: "Sao con vụng về thế! Có mỗi việc cầm cốc cũng không xong!"
Trong khi đó, ở những gia đình có cách giao tiếp tích cực, bố mẹ thường bình tĩnh hơn: "Không sao đâu, cốc vỡ rồi. Hai mẹ con cùng dọn nhé. Lần sau con chú ý cẩn thận hơn."
Sự khác biệt nằm ở cách người lớn nhìn nhận lỗi sai của trẻ. Một bên khiến con cảm thấy mình kém cỏi, sợ bị trách phạt; bên còn lại giúp con hiểu rằng mắc lỗi là điều bình thường và mỗi người đều cần chịu trách nhiệm sửa chữa.
Nhà phân tâm học người Anh John Bowlby đã đưa ra lý thuyết về gắn bó, trong đó nhấn mạnh vai trò của mối quan hệ an toàn giữa trẻ và người chăm sóc. Khi được đối xử bằng sự kiên nhẫn, yêu thương và tôn trọng, trẻ thường hình thành cảm giác an toàn, từ đó tự tin hơn.
Đứa trẻ biết rằng mình vẫn được yêu thương khi mắc lỗi sẽ ít sợ thất bại hơn, dám thử sức với những điều mới mẻ và chủ động tìm cách giải quyết vấn đề.
Gia đình có thói quen đọc sách và học hỏi tự nhiên
Ở những gia đình coi trọng việc học hỏi, bố mẹ thường duy trì thói quen đọc sách, trò chuyện và chia sẻ kiến thức trong cuộc sống hàng ngày. Trẻ được tiếp xúc với sách một cách tự nhiên, nhìn thấy người lớn đọc sách và dần hình thành sự tò mò, ham tìm hiểu.
Nhà giáo dục Sukhomlinsky từng nhấn mạnh vai trò của bầu không khí tinh thần trong gia đình đối với việc nuôi dưỡng hứng thú đọc sách ở trẻ.
Có một gia đình tuy điều kiện kinh tế không dư dả nhưng người bố vẫn duy trì thói quen đọc sách khoảng 30 phút mỗi tối. Khi còn nhỏ, cậu con trai ban đầu chỉ tò mò lật giở những trang sách bố đang đọc. Dần dần, em bắt đầu yêu thích việc đọc và chủ động tìm hiểu nhiều lĩnh vực khác nhau.
Sau này, cậu theo học tại một trường đại học hàng đầu và phát triển tốt trong lĩnh vực nghiên cứu.
Thành quả ấy không đơn thuần đến từ những cuốn sách, mà còn từ môi trường gia đình luôn khuyến khích các thành viên học hỏi và tiến bộ. Khi bố mẹ trở thành tấm gương ham hiểu biết, trẻ cũng dễ hình thành tinh thần tự học và khả năng khám phá tri thức.
Trẻ được tôn trọng và có không gian để là chính mình
Nhiều bố mẹ thường nói rằng luôn tôn trọng lựa chọn của con, nhưng khi trẻ bày tỏ mong muốn riêng, lại nhanh chóng gạt đi.
Khi con muốn học vẽ, người lớn hỏi: "Học vẽ thì sau này kiếm sống bằng gì?"
Khi con muốn trở thành đầu bếp, bố mẹ lại trách: "Bố mẹ đầu tư bao nhiêu tiền cho con ăn học, con định làm nghề đó sao?"
Những phản ứng ấy dễ khiến trẻ cảm thấy mong muốn và suy nghĩ của mình không được coi trọng. Lâu dần, con ngại bày tỏ ý kiến, sợ đưa ra lựa chọn và chỉ biết làm theo kỳ vọng của người khác.
Nhà tâm lý học phát triển Erik Erikson cho rằng, một nhiệm vụ quan trọng trong giai đoạn vị thành niên là hình thành bản sắc cá nhân, trả lời câu hỏi "Mình là ai?". Quá trình này cần có không gian để trẻ khám phá sở thích, năng lực và những giá trị riêng.
Tôn trọng con không đồng nghĩa với việc để trẻ muốn làm gì cũng được. Bố mẹ vẫn cần định hướng, đặt ra giới hạn phù hợp và giúp con hiểu trách nhiệm đi kèm với mỗi lựa chọn.
Khi được tự quyết định những việc phù hợp với độ tuổi, được thử sức và học hỏi từ sai lầm, trẻ sẽ dần hình thành tính tự lập, khả năng giải quyết vấn đề và sự tự tin. Đây cũng là nền tảng quan trọng để con biết chịu trách nhiệm với quyết định của mình khi trưởng thành.
Trong gia đình thường xuyên có tiếng cười và sự ấm áp
Đây là điều đôi khi bị bố mẹ xem nhẹ, nhưng lại ảnh hưởng đáng kể đến đời sống tinh thần của trẻ.
Ở những gia đình có bầu không khí tích cực, tiếng cười thường xuất hiện trong những khoảnh khắc cả nhà cùng ăn cơm, kể chuyện sau một ngày làm việc, chơi đùa hoặc chia sẻ những điều thú vị trong cuộc sống.
Nhà tâm lý học Martin Seligman, một trong những người đặt nền móng cho tâm lý học tích cực, nhấn mạnh vai trò của cảm xúc tích cực đối với sức khỏe tinh thần và khả năng thích nghi của con người.
Trong gia đình, cảm xúc của bố mẹ cũng ảnh hưởng đến trẻ. Nếu trẻ thường xuyên sống trong bầu không khí căng thẳng, nghe những lời trách móc và tiếng thở dài, con dễ trở nên lo lắng, nhạy cảm hoặc khép kín. Ngược lại, khi được sống trong môi trường vui vẻ, ấm áp, trẻ thường cảm thấy an toàn và thoải mái hơn khi thể hiện bản thân.
Nhiều người khi nhớ về tuổi thơ thường không nhắc đến gia đình từng giàu có hay sở hữu những món đồ đắt tiền, mà nhớ về những bữa cơm vui vẻ, những lần cả nhà trò chuyện và cảm giác luôn có người yêu thương, chờ đợi mình trở về.
Hạnh phúc gia đình là nguồn sức mạnh tinh thần giúp trẻ có thêm niềm tin và sự vững vàng khi đối diện với khó khăn.
Thành công của trẻ được vun đắp từ những điều bình dị trong gia đình
Có người cho rằng, trong xã hội cạnh tranh ngày nay, nếu bố mẹ không thúc ép, trẻ sẽ dễ tụt lại phía sau. Lo lắng ấy không phải không có lý do, nhưng việc liên tục tạo áp lực và đặt thành tích lên hàng đầu chưa chắc giúp con trưởng thành tốt hơn.
Thành công thực sự không đơn thuần là đạt vị trí cao hay kiếm được nhiều tiền. Đó còn là khả năng tự lập, chăm sóc bản thân và gia đình, xây dựng những mối quan hệ tốt đẹp, đồng thời sống có trách nhiệm với cộng đồng.
Những nền tảng ấy được hình thành từ chính cuộc sống thường ngày trong cách bố mẹ trò chuyện, thói quen đọc sách, thái độ trước lựa chọn của con và cách các thành viên chia sẻ niềm vui, khó khăn với nhau.
Điều đó không có nghĩa bố mẹ nên buông lỏng việc giáo dục. Trẻ vẫn cần được hướng dẫn, rèn luyện kỷ luật và tuân thủ những quy tắc phù hợp. Tuy nhiên, kỷ luật cần đi cùng sự tôn trọng, còn kỳ vọng cần đi cùng sự thấu hiểu.
Nhà giáo dục người Anh Herbert Spencer từng nhấn mạnh mục đích của giáo dục là hướng đến hạnh phúc của trẻ. Vì vậy, hãy bắt đầu từ bốn điều giản dị: giao tiếp tử tế, duy trì thói quen học hỏi, tôn trọng cá tính và lựa chọn của con, giữ gìn bầu không khí vui vẻ, ấm áp trong gia đình.
Khi những điều ấy được vun đắp mỗi ngày, trẻ sẽ có nền tảng tinh thần vững vàng để trưởng thành. Bố mẹ hãy kiên nhẫn đồng hành, tạo điều kiện để những khả năng tốt đẹp trong con từng bước phát triển.
