Cúc tần từ lâu gắn liền với hình ảnh những hàng rào xanh mướt ở làng quê Việt Nam, nhưng ít ai biết rằng phần ngọn và lá non của loài cây này còn là một loại rau dân dã có hương vị rất riêng. Vị nhẩn đắng ban đầu, hậu ngọt thanh cùng mùi thơm thoang thoảng khiến cúc tần trở thành nguyên liệu tạo nên nhiều món ăn hấp dẫn.
Những năm gần đây, loại rau từng mọc đầy bờ rào không chỉ xuất hiện trong mâm cơm gia đình mà còn được nhiều thực khách tìm thưởng thức như một đặc sản quê độc đáo.
Cúc tần có tên khoa học Pluchea indica, thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ các vùng nhiệt đới như Malaysia, Ấn Độ và phân bố rộng ở nhiều quốc gia Đông Nam Á. Tại Việt Nam, cây mọc phổ biến ở miền Bắc và miền Trung, thường thấy ven bờ ao, bờ mương, đất ẩm hoặc được trồng làm hàng rào quanh nhà. Cây mọc thành bụi, cao từ 1-2m, thân mềm, phân nhiều cành, lá hình bầu dục thuôn dài, mép có răng cưa nhỏ và phủ lớp lông mịn. Khi vò nhẹ, lá tỏa ra mùi thơm đặc trưng rất dễ nhận biết.
Nếu trước đây cúc tần chủ yếu được biết đến như một loại cây làm hàng rào thì ngày nay nhiều người mới khám phá ra giá trị ẩm thực của nó. Phần ngọn non và lá bánh tẻ đều có thể dùng chế biến món ăn. Hương vị của cúc tần khá đặc biệt, không giống bất kỳ loại rau nào. Khi mới ăn sẽ cảm nhận vị hơi nhẩn đắng, xen chút chát nhẹ, nhưng càng nhai càng thấy vị ngọt dịu lan nơi đầu lưỡi.
Chính sự hòa quyện giữa vị đắng nhẹ và hậu ngọt đã giúp cúc tần trở thành nguyên liệu lý tưởng trong nhiều món ăn dân dã. Món đơn giản nhất là cúc tần luộc, chấm nước mắm tỏi ớt hoặc mắm kho. Lá sau khi luộc vẫn giữ được màu xanh đẹp, mềm nhưng không nát, ăn vừa thanh vừa thơm. Đây là món quen thuộc trong nhiều gia đình nông thôn, đặc biệt vào những ngày hè.
Một cách chế biến được nhiều người yêu thích khác là cúc tần xào trứng. Trứng béo ngậy kết hợp với vị thơm hơi đăng đắng của lá tạo nên món ăn hài hòa, đưa cơm. Nhiều gia đình còn xào cúc tần với lòng gà, lòng lợn hoặc thịt bò thái mỏng. Khi được xào trên lửa lớn, lá cúc tần giữ được độ giòn nhẹ, quyện cùng vị ngọt của thịt tạo nên món ăn vừa lạ vừa hấp dẫn.
Canh cúc tần nấu tôm hoặc thịt băm cũng là món ăn được nhiều người yêu thích. Nước canh trong, ngọt tự nhiên từ tôm hoặc thịt, hòa với mùi thơm của lá cúc tần tạo cảm giác thanh mát, rất thích hợp trong những ngày thời tiết oi bức. Một số địa phương còn kết hợp cúc tần với cá đồng, cua đồng hoặc nấu chung các loại rau vườn để tăng hương vị.
Ở nhiều vùng quê miền Bắc, lá cúc tần còn được cho vào nồi cá kho. Khi kho lâu trên lửa nhỏ, mùi thơm của lá thấm vào từng thớ cá, giúp món ăn dậy hương và giảm mùi tanh. Đây là bí quyết nấu ăn được nhiều gia đình lưu giữ qua nhiều thế hệ. Ngoài ra, cúc tần còn được dùng làm nộm với lạc rang, mè rang, làm bánh nếp nhân cúc tần hoặc hầm cùng óc heo, tạo nên những món ăn mang đậm hương vị truyền thống.
Nhờ hương vị khác biệt, cúc tần không còn chỉ xuất hiện trong bữa cơm gia đình mà dần được một số nhà hàng, quán ăn chuyên đặc sản đồng quê đưa vào thực đơn. Với nhiều du khách, đặc biệt là người thành phố, những món ăn từ cúc tần mang đến trải nghiệm mới lạ bởi vị đắng không gắt mà dịu nhẹ, càng ăn càng cảm nhận rõ vị ngọt và hương thơm tự nhiên. Chính điều này khiến không ít người sau lần đầu thưởng thức đã tìm mua lá cúc tần về tự chế biến.
Việc trồng cúc tần khá đơn giản vì cây có sức sống mạnh. Chỉ cần cắt một đoạn cành già cắm xuống đất ẩm hoặc trồng trong chậu có nhiều ánh sáng, cây sẽ nhanh bén rễ và phát triển xanh tốt. Cúc tần ít sâu bệnh, không đòi hỏi chăm sóc cầu kỳ, có thể thu hoạch lá non quanh năm. Nhiều gia đình ở thành phố hiện cũng trồng vài khóm cúc tần trên ban công hoặc sân thượng để vừa làm cảnh, vừa có rau sạch sử dụng khi cần.
Hiện nay, lá và ngọn non cúc tần được bán tại một số chợ quê, cửa hàng nông sản và trên các chợ trực tuyến với giá khoảng 40.000-60.000 đồng/kg.
