Giữa vô vàn sản vật vùng cao, rau ngũ gia bì hương gây tò mò bởi vẻ ngoài mộc mạc nhưng hương vị rất riêng. Những ngọn rau non xanh pha tím, khi ăn có vị đắng nhẹ, thơm đặc trưng, sau đó để lại hậu vị thanh dễ chịu. Từ một loại cây từng mọc hoang trong núi rừng, ngũ gia bì hương nay trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua mỗi khi có dịp đến xã Bắc Hà, Lào Cai.
Ngũ gia bì hương còn được gọi là rau gai, tế trụ ngũ gia bì, thuộc họ Nhân sâm. Đây là loại cây bụi sống lâu năm, thân và cành có màu xám nhạt, trên thân xuất hiện những chiếc gai thưa. Lá cây mọc so le, dạng lá kép chân vịt, thường gồm 5 lá chét nên khá dễ nhận biết.
Điểm được thực khách quan tâm nhất lại nằm ở những phần lá và ngọn non. Khi còn tươi, ngọn ngũ gia bì hương có màu xanh pha tím khá bắt mắt. Rau không có vị ngọt hay mềm theo kiểu những loại rau quen thuộc mà mang đến cảm giác rất khác: hơi đắng khi mới ăn, sau đó vị thơm và thanh dần lan trong miệng.
Cái đắng của ngũ gia bì hương cũng không quá gắt. Nếu được chế biến đúng cách, vị đắng chỉ thoảng qua, hòa cùng mùi thơm đặc trưng của lá rừng, tạo thành một dư vị khá lạ. Chính sự khác biệt này khiến loại rau tưởng như dân dã lại trở thành món ăn được nhiều người tò mò tìm thử.
Ở Bắc Hà, ngọn và lá non ngũ gia bì hương có thể được dùng theo nhiều cách. Đơn giản nhất là ăn sống. Những lá non được rửa sạch, dùng kèm trong các bữa cơm hoặc cuốn cùng thịt luộc. Vị hơi đắng của rau kết hợp với vị béo, thơm của thịt tạo nên sự cân bằng khá thú vị, ăn không bị ngấy.
Rau cũng có thể thái nhỏ để trộn gỏi. Khi kết hợp với các nguyên liệu khác, vị đắng nhẹ của ngũ gia bì hương trở thành điểm nhấn, giúp món ăn có hương vị khác biệt so với những loại rau thơm thông thường.
Một cách thưởng thức khác được nhiều người biết đến là dùng ngũ gia bì hương để nấu canh. Lá có thể được thái nhỏ, cho vào canh cá hoặc canh tôm. Khi nấu chín, rau vẫn giữ được mùi thơm đặc trưng nhưng vị đắng dịu hơn, hòa cùng vị ngọt của nước canh. Với những người lần đầu ăn, đây được xem là cách dễ thưởng thức loại rau rừng này hơn.
Ngũ gia bì hương còn có thể đem xào, trong đó món ngọn ngũ gia bì hương xào được xem là một cách chế biến hấp dẫn. Những phần ngọn non sau khi làm sạch được xào nhanh để giữ độ xanh và vị thơm. Rau vừa chín tới có độ mềm vừa phải, vị đắng nhẹ hòa cùng gia vị tạo nên món ăn dân dã nhưng khá bắt miệng.
Không chỉ sử dụng tươi, lá ngũ gia bì hương còn có thể thái nhỏ rồi phơi hoặc sấy khô. Khi cần, phần lá khô được dùng như một nguyên liệu để nấu canh, đặc biệt là canh cá, canh tôm. Cách dùng này giúp bảo quản rau lâu hơn, đồng thời tạo thêm một kiểu thưởng thức khác cho đặc sản vùng cao.
Trước đây, cây chủ yếu mọc tự nhiên ở một số khu vực miền núi phía Bắc. Những năm gần đây, loại cây này bắt đầu được đưa vào trồng tại một số địa phương, trong đó có xã Bắc Hà.
So với nhiều cây trồng khác, ngũ gia bì hương được đánh giá là khá dễ chăm sóc. Cây có thể sinh trưởng trên nhiều loại đất, phù hợp với khu vực cao ráo, thoát nước tốt. Khi trồng, người dân chủ yếu giữ độ ẩm, bổ sung phân định kỳ và chăm sóc ở mức vừa phải.
Cây thường mất khoảng 8-15 tháng để phát triển ổn định và bắt đầu cho thu hái, tùy giống, điều kiện đất và cách chăm sóc. Sau khi cây trưởng thành, có thể thu hái lá và ngọn nhiều đợt, vì đây là cây sống lâu năm và không cần trồng lại sau mỗi vụ.
Trên thị trường, ngũ gia bì hương tươi từng được bán khoảng 40.000-60.000 đồng/kg. Rau thường được đóng thành từng bó nhỏ hoặc đóng túi, bởi phần ngọn non có thời gian bảo quản không dài.
