Miền Tây Nam Bộ từ lâu nổi tiếng với những món ăn dân dã được tạo nên từ sản vật thiên nhiên như bông điên điển, bông súng, rau nhút hay rau càng cua. Trong số đó, có một loại rau từng mọc đầy trên các cánh đồng, gắn liền với tuổi thơ của nhiều người dân quê nhưng nay lại trở thành đặc sản hiếm gặp, đó là rau bồng bồng.
Bồng bồng còn được gọi là cỏ xà bông hay cỏ phổng, có tên khoa học Sphenoclea zeylanica Gaertn. Đây là loài cây thân mềm, sống ở những vùng đất ngập nước, thường xuất hiện trên ruộng lúa, kênh mương hoặc các vùng trũng ở miền Tây. Mỗi khi mùa mưa đến, nước đồng dâng cao cũng là lúc bồng bồng phát triển mạnh, phủ xanh nhiều cánh đồng.
Trước đây, loài cây này được xem là cỏ dại vì mọc xen với lúa, gây cản trở việc canh tác. Người nông dân thường phải nhổ bỏ để tránh ảnh hưởng đến mùa vụ. Thế nhưng, thay vì bỏ đi, nhiều gia đình lại mang bồng bồng về làm rau ăn, tạo nên những món ăn dân dã nhưng đậm hương vị quê nhà.
Để có được món rau ngon, người dân thường hái bồng bồng khi cây còn non, chưa trổ bông. Nếu để cây già, phần thân sẽ xơ và không còn giữ được độ giòn. Sau khi hái, người ta tước bỏ lá, ngắt phần gốc, chỉ giữ lại phần thân xanh rồi chẻ đôi, rửa sạch nhiều lần. Công đoạn sơ chế khá mất thời gian vì hái cả một thau lớn nhưng sau khi bỏ lá và gốc chỉ còn lại một lượng nhỏ để chế biến. Chính vì vậy, nhiều người từng ví bồng bồng là loại rau "ăn thì ngon nhưng làm thì cực".
Bồng bồng có vị nhặng, hơi đắng nhẹ nên trước khi nấu thường được luộc sơ rồi vắt ráo nước để giảm bớt vị chát. Sau đó, loại rau này có thể chế biến thành nhiều món như luộc chấm nước mắm, xào tỏi, xào thịt bò, bóp gỏi với tôm thịt hoặc muối chua. Trong đó, món bồng bồng xào tỏi được nhiều người miền Tây yêu thích bởi thân rau vẫn giữ được độ giòn, vị ngọt thanh xen lẫn chút nhẫn đặc trưng. Khi ăn cùng cơm nóng và chén nước tương tỏi ớt cay, hương vị càng trở nên hấp dẫn. Nhiều thực khách còn nhận xét bồng bồng giòn hơn rau muống, càng nhai càng cảm nhận được vị ngọt tự nhiên.
Không chỉ là món ăn dân dã, rau bồng bồng còn gợi nhớ ký ức của nhiều người con miền Tây. Vào mùa mưa, sau buổi làm đồng, người dân thường tiện tay nhổ vài bó bồng bồng mang về. Cả gia đình quây quần tước lá, sơ chế rồi chế biến cho bữa cơm chiều.
Ngày nay, rau bồng bồng không còn phổ biến như trước. Nguồn rau tự nhiên ngày càng ít do diện tích đồng ngập nước thu hẹp, phương thức canh tác thay đổi và việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật khiến loài cây này không còn mọc nhiều như trước. Bên cạnh đó, cuộc sống hiện đại khiến ngày càng ít người còn giữ thói quen đi hái rau đồng. Chính vì vậy, bồng bồng dần trở thành món ăn hiếm, chủ yếu xuất hiện vào mùa mưa và thường chỉ có ở một số địa phương miền Tây.
Hiện nay, một số hộ dân có trồng bồng bồng để cung cấp cho các cửa hàng rau đặc sản và nhà hàng, tuy nhiên số lượng không nhiều. Vì khan hiếm, giá bồng bồng đã được sơ chế dao động khoảng 70.000–90.000 đồng/kg, nhưng không dễ mua được.
Hiện nay, không ít nhà hàng ở miền Tây đã đưa gỏi bồng bồng hay bồng bồng xào vào thực đơn để giới thiệu với du khách. Những người lần đầu thưởng thức thường ấn tượng bởi vị giòn, ngọt và lạ miệng của loại rau tưởng chừng chỉ là cỏ dại. Từ món ăn quen thuộc trong bữa cơm quê, bồng bồng dần trở thành một đặc sản dân dã, mang đậm hương vị của vùng sông nước miền Tây.
