Độ tuổi 0-3 là khoảng thời gian vàng để phát triển trí tuệ, xây dựng nhân cách và khai sáng năng lực. Đây cũng là quãng thời gian bố mẹ dễ lo lắng và vô tình chạy theo những xu hướng giáo dục chưa thực sự phù hợp với nhu cầu của con.
Nhiều bố mẹ hiểu giáo dục sớm có ý nghĩa, nhưng đôi khi đặt quá nhiều kỳ vọng vào những kết quả dễ nhìn thấy như biết đọc sớm, nhớ nhiều, làm được nhiều bài tập hay thể hiện khả năng vượt trội so với bạn bè. Khi đó, việc giáo dục vốn cần nhẹ nhàng và phù hợp với lứa tuổi lại trở thành áp lực đối với cả trẻ lẫn bố mẹ.
Với trẻ 0-3 tuổi, điều quan trọng không nằm ở việc học được bao nhiêu kiến thức, mà là có đủ cơ hội để khám phá, vận động, giao tiếp, chơi, hình thành thói quen và xây dựng cảm giác an toàn. Bố mẹ càng nóng vội chạy theo thành tích, càng dễ bỏ qua những nhu cầu phát triển tự nhiên của trẻ.
Vì vậy, giáo dục sớm nên là hiểu con cần gì ở từng giai đoạn. Nhận ra và tránh những cách giáo dục quá vội vàng, áp đặt hoặc đặt nặng kết quả sẽ giúp trẻ có một nền tảng phát triển tự nhiên và giữ được sự tò mò, hứng thú trong những năm đầu đời. Theo đó, bố mẹ dễ mắc phải 5 sai lầm này trong giai đoạn chuẩn bị cho con vào học lớp mầm non.
Cho trẻ học chữ, học số sớm con sẽ giỏi giang
Đây là một trong những hiểu lầm khá phổ biến khi nói về giáo dục sớm cho trẻ 0-3 tuổi. Vì lo con chậm hơn bạn bè, nhiều bố mẹ bắt đầu cho trẻ học thẻ chữ, nhận mặt số, đọc thơ, làm quen tiếng Anh hay tập những kiến thức vốn dành cho lứa tuổi lớn hơn. Không ít gia đình kỳ vọng trẻ mới 2 tuổi đã có thể ghi nhớ nhiều chữ cái, con số và kiến thức cơ bản, với suy nghĩ rằng học sớm sẽ có lợi cho con.
Tuy nhiên, ở giai đoạn 0-3 tuổi, trẻ vẫn đang phát triển mạnh về khả năng cảm nhận, vận động, ngôn ngữ, giao tiếp và khám phá thế giới. Những kiến thức trừu tượng như chữ viết, con số hay các quy tắc nếu được đưa vào quá sớm và theo cách nặng về ghi nhớ dễ trở thành những thông tin mà trẻ học thuộc hơn là thực sự hiểu.
Cho trẻ biết trước một số kiến thức không đồng nghĩa với việc trẻ có nền tảng phát triển tốt hơn. Nếu quá chú trọng vào việc ghi nhớ và thành tích, bố mẹ dễ vô tình biến thời gian chơi, khám phá và giao tiếp của con thành những giờ học kéo dài.
Ở lứa tuổi này, điều quan trọng hơn là để trẻ được chạm, nhìn, nghe, vận động, quan sát và tự mình khám phá. Thay vì chỉ cho con xem hình quả táo trên thẻ học, bố mẹ có thể đưa một quả táo thật để con cầm, ngửi, quan sát và nếm thử. Thay vì bắt trẻ luyện đếm trên giấy, có thể cùng con đếm số chiếc xe đồ chơi, chia bánh thành từng phần hoặc đếm bậc cầu thang khi đi cùng bố mẹ.
Những trải nghiệm rất đời thường giúp trẻ dần hình thành khái niệm về sự vật, số lượng, ngôn ngữ và mối quan hệ giữa các sự việc.
Cho con học nhiều lớp kỹ năng đắt tiền
Nhiều bố mẹ cho rằng đầu tư càng nhiều tiền vào các lớp kỹ năng, hay chương trình giáo dục nâng cao sẽ có nhiều cơ hội phát triển.
Tuy nhiên, với trẻ mầm non, đặc biệt ở những năm đầu đời, việc học quá nhiều lớp kỹ năng chưa chắc phù hợp. Ở giai đoạn này, trẻ vẫn cần nhiều thời gian để chơi, vận động, giao tiếp, khám phá và hình thành những kỹ năng cơ bản thông qua các hoạt động hằng ngày. Lịch học dày đặc dễ khiến thời gian vui chơi và trải nghiệm tự nhiên của trẻ bị thu hẹp.
Một lớp học chỉ diễn ra vài buổi mỗi tuần, trong khi phần lớn thời gian trẻ vẫn ở bên gia đình. Vì vậy, những điều trẻ được trải nghiệm tại nhà như tự cầm thìa ăn, cất đồ chơi, đọc sách cùng bố mẹ, trò chuyện, chơi xếp hình hay quan sát thế giới xung quanh cũng là những cơ hội quan trọng để học hỏi.
Với trẻ nhỏ, điều quan trọng hơn là có một môi trường phù hợp với lứa tuổi, được chơi, khám phá và cóngười lớn kiên nhẫn đồng hành mỗi ngày. Khi đó, những kỹ năng cần thiết sẽ dần được hình thành một cách tự nhiên.
Bảo vệ quá mức, hạn chế cơ hội khám phá thực tế
Nhiều bố mẹ vì lo lắng con bẩn nên không cho bò trên sàn, sợ con ngã nên hạn chế vận động, sợ con mệt nên luôn bế hoặc giúp đỡ, đến cả việc ăn uống, mặc quần áo, cất đồ chơi cũng làm thay con.
Nhưng khi được bao bọc quá mức, trẻ sẽ mất đi nhiều cơ hội tự mình trải nghiệm. Giai đoạn 0-3 tuổi là thời điểm trẻ học hỏi rất nhiều thông qua việc chạm, cầm nắm, bò, đi lại, chơi và khám phá môi trường xung quanh. Mỗi hoạt động nhỏ như tự cầm thìa, xếp đồ chơi, lấy đồ vật hay thử mặc quần áo đều giúp trẻ rèn luyện khả năng phối hợp, tập trung và tính tự lập.
Nếu mọi việc đều được bố mẹ làm thay, trẻ dễ hình thành thói quen phụ thuộc và ít chủ động thử sức. Khi đó, trẻ không chỉ mất cơ hội rèn luyện kỹ năng thực tế mà còn khó có được cảm giác “mình có thể tự làm được” – một trải nghiệm quan trọng trong những năm đầu đời.
Vì vậy, bố mẹ nên bảo vệ con trong những giới hạn cần thiết nhưng cũng cần dành cho trẻ khoảng không để tự khám phá. Khi môi trường đã được đảm bảo an toàn, hãy để con bò, chạm, cầm nắm, chơi, tự ăn, cất đồ chơi hoặc thử mặc giày dép theo khả năng. Đừng vội làm thay chỉ vì con làm chưa khéo hay mất nhiều thời gian. Những trải nghiệm thực tế ấy chính là một phần quan trọng trong quá trình trẻ học cách tự lập và hiểu về thế giới xung quanh.
Dùng điện thoại, TV để "dụ dỗ" trẻ
Khi quá mệt mỏi trong việc chăm con, không ít bố mẹ tìm đến điện thoại, máy tính bảng hoặc TV như một cách nhanh chóng để trẻ ngồi yên. Phim hoạt hình, bài đồng dao hay những video được giới thiệu là “giáo dục sớm” thường được bật lên với mong muốn giúp con giải trí, cũng như tranh thủ cho trẻ học thêm ngôn ngữ, kiến thức.
Tuy nhiên, với trẻ nhỏ, đặc biệt trong những năm đầu đời, điện thoại hay TV không thể thay thế những trải nghiệm trực tiếp. Trẻ học hỏi thông qua việc nhìn, nghe, chạm, vận động, chơi và tương tác với người lớn. Khi dành quá nhiều thời gian trước màn hình, trẻ sẽ có ít cơ hội hơn để trò chuyện, vận động và khám phá thế giới thực.
Đặc biệt, nếu thường xuyên dùng điện thoại hoặc TV để dỗ dành mỗi khi trẻ quấy khóc, ăn uống hay buồn chán, trẻ dễ hình thành thói quen tìm đến màn hình mỗi khi cần được giải trí hoặc xoa dịu. Trong khi đó, những khoảng thời gian chơi tự do, trò chuyện với bố mẹ hay tự tìm cách giải quyết sự buồn chán lại rất cần thiết cho quá trình phát triển ngôn ngữ, khả năng tương tác và tính chủ động của trẻ.
Vì vậy, thay vì phụ thuộc vào màn hình để giữ con ngoan hoặc ngồi yên, bố mẹ nên ưu tiên những hoạt động đơn giản phù hợp với lứa tuổi như đọc sách tranh, trò chuyện, xếp hình, chơi đồ chơi, vận động hoặc khám phá những vật quen thuộc trong nhà.
Bỏ qua giáo dục cảm xúc, chỉ chú trọng thể chất và kiến thức
Nhưng những năm đầu đời là lúc trẻ từng bước nhận biết cảm xúc của mình và học cách phản ứng trước những điều xảy ra xung quanh. Trẻ chưa biết gọi tên cảm xúc, diễn đạt nhu cầu hay tự điều chỉnh như người lớn nên thường thể hiện bằng tiếng khóc, sự giận dữ hoặc những hành vi mà bố mẹ cho là khó chịu.
Nếu thường xuyên bị quát mắng, phớt lờ hoặc ngược lại luôn được đáp ứng mọi yêu cầu khi khóc và tức giận, trẻ sẽ ít có cơ hội học cách nhận diện và điều chỉnh cảm xúc. Vì vậy, bên cạnh chăm sóc thể chất và tạo điều kiện cho con khám phá, bố mẹ cũng cần quan tâm đến đời sống cảm xúc của trẻ.
Cách tiếp cận phù hợp là đón nhận cảm xúc nhưng vẫn giữ giới hạn rõ ràng. Khi con khóc, thay vì trách “có gì đâu mà khóc”, bố mẹ có thể bình tĩnh ở bên, giúp con hiểu mình đang buồn, tức giận hay thất vọng.
