Một người mẹ kể rằng, khi con gái học lớp ba, chị mua cho con một chiếc váy hồng mới, có viền ren nhỏ quanh cổ áo. Cô bé liếc nhìn rồi nói: “Con không thích”, sau đó nhét chiếc váy xuống đáy tủ và không bao giờ lấy ra mặc nữa.
Lúc đó, người mẹ không để ý nhiều, chỉ nghĩ con không thích màu sắc hay kiểu dáng của chiếc váy. Nhưng theo thời gian, chị dần nhận ra vấn đề không nằm ở chuyện quần áo.
Khi cô giáo yêu cầu kể chuyện trước lớp, con nói: “Em không làm được”. Khi các bạn rủ cùng làm đồ thủ công, con lại nói: “Em không biết làm”. Ngay cả khi làm bài kiểm tra tốt và được các bạn khen, con cũng nhanh chóng đáp: “Lần này đề dễ quá”.
Ban đầu, người mẹ cho rằng con chỉ khiêm tốn hoặc không thích được chú ý. Nhưng càng về sau, chị càng cảm thấy có điều gì đó không ổn. Con dường như đang ngày càng thu mình, luôn tìm lý do để phủ nhận khả năng của bản thân và dễ dàng từ bỏ trước những việc chưa chắc mình làm tốt.
Lúc ấy, người mẹ mới nhận ra đó không đơn thuần là sự khiêm nhường. Đứa trẻ đang dần hình thành tâm lý thiếu tự tin, cho rằng mình không đủ tốt và không muốn thử sức vì sợ thất bại.
Ở trẻ nhỏ, sự thiếu tự tin đôi khi xuất hiện qua những câu nói và hành động rất quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày. Vì vậy, bố mẹ cần nhận ra sớm những dấu hiệu này để kịp thời đồng hành và giúp con xây dựng sự tự tin.
Luôn nói “Con không thể”
Ví dụ, khi cô giáo yêu cầu phát biểu trước lớp, trẻ thường nói: “Con không biết”. Khi bạn bè rủ thử một hoạt động mới, trẻ cũng tìm cách từ chối bằng câu: “Con không biết làm”.
Nhưng đôi khi, đằng sau câu nói ấy có thể là nỗi sợ làm sai, lo lắng bị bạn bè cười hoặc lo mình không làm tốt bằng người khác. Vì sợ thất bại, trẻ chọn cách từ chối ngay từ đầu để tránh phải đối mặt với cảm giác mình làm chưa tốt.
Đứa trẻ thường xuyên nói “con không thể” đôi khi trẻ rất muốn nhưng lại thiếu niềm tin vào khả năng của mình. Nếu tình trạng này lặp lại trong thời gian dài, trẻ dễ hình thành thói quen tự phủ nhận bản thân và bỏ qua nhiều cơ hội để trải nghiệm, học hỏi.
Không dám đưa ra yêu cầu
Trẻ muốn ăn kem nhưng không nói ra, chỉ im lặng chờ người khác hỏi. Khi thích một cuốn sách, trẻ cũng chỉ đứng trước kệ sách thật lâu mà không chủ động nói rằng mình muốn mua.
Trẻ có thể vì sợ bị từ chối, sợ làm phiền người khác hoặc lo rằng yêu cầu của mình sẽ khiến mọi người khó chịu nên luôn chọn cách im lặng. Lâu dần, trẻ hình thành thói quen không dám bày tỏ điều mình muốn, ngay cả với những nhu cầu rất bình thường.
Đứa trẻ luôn ngại đưa ra yêu cầu có thể đang thiếu cảm giác an toàn và chưa đủ tự tin để bày tỏ nhu cầu của bản thân. Nếu kéo dài, trẻ dễ quen với việc kìm nén mong muốn, luôn ưu tiên cảm xúc của người khác và quên mất rằng bản thân cũng có quyền nói ra điều mình cần.
Quá quan tâm đến ý kiến của người khác
Trước khi mặc quần áo, trẻ thường hỏi: “Mẹ ơi, mẹ thấy bộ này đẹp không?”. Trước khi vẽ, bé lại hỏi: “Cô ơi, cô nghĩ sao về bức tranh của con?”. Một lời khen tích cực từ người khác có thể khiến bé vui cả ngày, nhưng chỉ một cái cau mày cũng đủ khiến bé suy nghĩ rất lâu.
Trẻ dần coi trọng cách người khác nhìn nhận mình hơn cảm nhận của chính mình. Trẻ không còn tự hỏi “mình có thích không?”, mà thường quan tâm “mọi người có thích không?”. Khi sự đánh giá từ bên ngoài trở thành thước đo để trẻ nhìn nhận bản thân, sự tự tin cũng dễ bị ảnh hưởng.
Không thể để thua, cũng không thể để thắng
Mỗi khi thua, trẻ khóc rồi bỏ cuộc, không muốn chơi tiếp. Nhưng ngay cả khi thắng, trẻ cũng không thực sự vui mà thường nói: “Ván này không tính, chơi lại từ đầu đi”.
Đôi khi, trẻ khó chấp nhận cả thắng lẫn thua vì bên trong luôn tồn tại cảm giác mình chưa đủ giỏi. Khi thắng, trẻ lại nghi ngờ kết quả hoặc cho rằng mình chỉ may mắn, trong khi thua, trẻ càng dễ khẳng định rằng mình không bằng người khác.
Thường xuyên tự nhận lỗi về mình
Một đứa trẻ thường xuyên nhận hết lỗi về mình đôi khi là biểu hiện của việc trẻ luôn cảm thấy bản thân chưa đủ tốt, nên dễ cho rằng mình phải chịu trách nhiệm ngay cả với những chuyện nằm ngoài khả năng kiểm soát.
Tiếp theo câu chuyện ở trên, người mẹ lấy chiếc váy hồng đã bị con cất dưới đáy tủ ra, giặt sạch, ủi phẳng rồi đặt cạnh gối của con. Sáng hôm sau, cô bé mặc chiếc váy vào, đứng trước gương khá lâu để ngắm mình rồi quay sang hỏi:
“Mẹ ơi, mẹ thấy đẹp không?”
Người mẹ mỉm cười: “Đẹp mà.”
Cô bé cũng mỉm cười theo.
Người mẹ nhẹ nhàng hỏi: “Hôm đó tại sao con lại nói không thích chiếc váy này?”
Cô bé cúi đầu một lúc rồi nói: “Con sợ mẹ sẽ bảo con mặc không hợp.”
Người mẹ ngồi xuống bên cạnh và nói: “Từ giờ, con cứ nói cho mẹ biết điều con thích. Con cũng có thể nói những điều con không thích. Dù con thích hay không thích điều gì, mẹ vẫn yêu con.”
Cô bé gật đầu rồi mặc chiếc váy đến trường.
Chiều hôm đó, khi trở về nhà, cô bé vui vẻ nói: “Mẹ ơi, các bạn bảo váy của con đẹp.”
Người mẹ hỏi lại: “Còn con thì sao? Con thấy thế nào?”
Cô bé ngẩng đầu lên, mỉm cười và đáp: “Con cũng thấy đẹp.”
Lần này, cô bé đã bắt đầu biết lắng nghe cảm nhận của chính mình.
