Trong lúc đưa con đi dạo quanh khu phố, một người mẹ bắt gặp cảnh một bà ngoại đang chạy theo cậu cháu trai khoảng 2 tuổi để đút từng thìa thức ăn. Cậu bé vừa chạy vừa nghịch, khiến chiếc thìa mấy lần rơi xuống đất. Người bà phía sau vừa đuổi theo vừa than thở: “Sao con lại phiền phức thế này?”
Theo ý kiến từ chuyên gia, trước 6 tuổi, bố mẹ nên giúp con từng bước hình thành những kỹ năng cần thiết cho cuộc sống: biết tự làm việc của mình, chịu trách nhiệm, giải quyết những khó khăn nhỏ trong cuộc sống hàng ngày.
Khám phá thế giới bằng các giác quan
Cát, lá cây, nước mưa, bột nặn… Với người lớn, đó đều là những thứ rất đỗi quen thuộc. Nhưng với một đứa trẻ, mỗi thứ lại mở ra một trải nghiệm mới. Bằng việc chạm vào, nhìn ngắm, lắng nghe hay nghịch thử, trẻ đang từng bước tìm hiểu thế giới xung quanh.
Trước 6 tuổi, não bộ của trẻ phát triển mạnh và tiếp nhận những thông tin từ môi trường. Khi con sờ vào lớp vỏ cây sần sùi, cảm nhận dòng nước mát hay ngồi nghe tiếng mưa rơi, các giác quan đang giúp con thu thập những trải nghiệm đầu tiên về hình dạng, chất liệu, nhiệt độ, âm thanh và sự khác biệt giữa các sự vật.
Vì thế, khi thấy con ngồi xổm thật lâu chỉ để ngắm một chiếc lá, hay mải mê xúc cát... là khoảnh khắc tưởng như “chơi chẳng có gì” ấy lại chính là lúc trẻ đang quan sát và học hỏi theo cách tự nhiên nhất.
Thay vì lập tức nói cho con biết đó là gì, bố mẹ có thể gợi mở bằng những câu hỏi đơn giản:
“Con phát hiện ra điều gì?”
“Con thấy nó như thế nào?”
“Nó có gì khác với lần trước?”
“Khi chạm vào, con thấy thế nào?”
Những câu hỏi ấy khuyến khích con tự quan sát, so sánh và suy nghĩ. Khi được tự mình cảm nhận trước khi nghe người lớn giải thích, trẻ sẽ dần hình thành thói quen đặt câu hỏi và khám phá thế giới bằng sự tò mò của chính mình.
Rèn khả năng tập trung
Có những lúc trẻ ngồi xổm hàng chục phút chỉ để nhìn đàn kiến bò dưới đất. Với người lớn, đó có thể là một việc rất nhỏ và chẳng có gì đáng chú ý, nên bố mẹ thường sốt ruột gọi con đi chỗ khác.
Nhưng với trẻ, đó là một cuộc khám phá đầy hứng thú. Con đang quan sát xem đàn kiến di chuyển thế nào, vì sao chúng đi thành hàng, con nào đi trước, con nào đi sau. Từ sự tò mò ấy, trẻ tự đặt ra những câu hỏi và kiên nhẫn tìm kiếm câu trả lời theo cách của riêng mình.
Khi phát hiện ra một điều mới, trẻ nhận được cảm giác thích thú và muốn tiếp tục khám phá. Chính quá trình tự mình quan sát, suy nghĩ, thử nghiệm rồi lại quan sát ấy đang giúp trẻ rèn luyện khả năng tập trung một cách tự nhiên.
Kỹ năng biểu đạt ngôn ngữ
Phát triển ngôn ngữ không đơn thuần là việc trẻ biết nói sớm hay có vốn từ phong phú. Quan trọng hơn, ngôn ngữ giúp trẻ sắp xếp những điều đang diễn ra trong đầu thành suy nghĩ rõ ràng và từng bước học cách diễn đạt chúng.
Chẳng hạn, khi nhìn thấy một chiếc lá, thay vì chỉ nói với con: “Đây là chiếc lá”, bố mẹ có thể cùng con quan sát kỹ hơn: “Chiếc lá này màu xanh, sờ vào hơi ráp. Khi gió thổi, nó lại đung đưa”.
Từ những câu nói rất đơn giản ấy, trẻ dần học cách kết nối điều mình nhìn thấy, cảm nhận được với từ ngữ và khái niệm tương ứng. Trẻ không chỉ học thêm một từ mới mà còn học cách quan sát, mô tả và sắp xếp thông tin.
Những kỹ năng này sẽ tiếp tục đồng hành cùng con khi lớn lên. Dù học một kiến thức mới, giải quyết vấn đề hay thể hiện một ý tưởng sáng tạo, trẻ đều cần biết mình đang nghĩ gì, muốn nói điều gì và làm thế nào để diễn đạt cho người khác hiểu.
Trong thời đại AI, việc tìm kiếm thông tin ngày càng dễ dàng, nhưng khả năng đặt câu hỏi đúng, mô tả nhu cầu rõ ràng và trình bày ý tưởng mạch lạc vẫn rất quan trọng.
Sức mạnh cảm xúc
Ở những năm đầu đời, các vùng não liên quan đến cảm xúc phát triển khá nhanh, trong khi vỏ não trước trán – khu vực liên quan đến khả năng kiểm soát xung động, suy nghĩ và điều hòa cảm xúc vẫn đang hoàn thiện. Vì vậy, khi cảm xúc dâng lên quá mạnh, trẻ thường chưa biết cách tự kiểm soát.
Đó là lý do một món đồ chơi bị lấy mất cũng khiến trẻ bật khóc, hay một mong muốn không được đáp ứng cũng dễ dẫn đến ăn vạ, giận dữ.
Trong những lúc như vậy, điều trẻ cần là được người lớn giúp gọi tên cảm xúc đang diễn ra.
Khi trẻ xây dựng được mối liên hệ giữa cảm xúc và ngôn ngữ, con sẽ dần biết dùng lời nói để diễn đạt điều mình đang cảm thấy và điều mình cần. Đó là một bước quan trọng trên hành trình giúp trẻ học cách hiểu cảm xúc của và từng bước kiểm soát cách mình phản ứng trước những điều không như ý.
Khả năng giải quyết vấn đề
Buổi sáng chuẩn bị ra ngoài, một đứa trẻ loay hoay mãi vẫn không mặc được áo khoác, rồi bực bội ném áo sang một bên. Vì sợ muộn giờ, nhiều bố mẹ sẽ nhanh chóng nói: “Nào, để mẹ giúp con”, rồi mặc áo cho con.
Cách này quả thực nhanh hơn, nhưng nếu lần nào gặp khó khăn trẻ cũng được làm thay, con sẽ mất đi những cơ hội nhỏ để tự suy nghĩ và tìm cách giải quyết vấn đề.
Bố mẹ có thể ngồi xuống bên cạnh và gợi mở:
“Có phải tay áo đang bị mắc ở đâu không?”
“Con thử đổi tay xem có dễ hơn không?”
Những câu hỏi đơn giản giúp trẻ tự quan sát, tìm nguyên nhân và thử một cách khác. Ngay cả khi cuối cùng bố mẹ vẫn phải giúp con, quá trình con tự suy nghĩ trước đó vẫn rất có giá trị.
Bởi mỗi lần gặp một trở ngại, trẻ đang học một quy trình quan trọng: nhận ra vấn đề – tìm nguyên nhân – thử cách giải quyết – điều chỉnh khi chưa thành công. Khi được lặp lại thường xuyên, trẻ sẽ dần hình thành thói quen không vội bỏ cuộc khi mọi việc không diễn ra như mong muốn.
Những trải nghiệm rất đời thường chính là cách trẻ từng bước học cách đối diện với khó khăn bằng sự chủ động.
