Ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch hằng năm là dịp Tết Đoan Ngọ, còn được biết đến với tên gọi Tết Đoan Dương. Đây là một trong những lễ tiết truyền thống quan trọng, khi nhiều gia đình chuẩn bị mâm lễ gồm hoa quả và các món ăn đặc trưng để dâng cúng tổ tiên. Mặc dù có nguồn gốc từ Trung Quốc, khi du nhập vào Việt Nam, ngày lễ này đã được biến đổi để phù hợp với văn hóa bản địa và gắn liền với quan niệm "diệt sâu bọ".
Theo tập tục dân gian, Tết Đoan Ngọ là thời điểm người dân ra đồng bắt sâu bọ, hạn chế các loại côn trùng gây hại mùa màng. Bên cạnh đó, nhiều người còn tin rằng việc thưởng thức những món ăn đầu tiên trong ngày này sẽ giúp loại bỏ giun sán và các tác nhân gây hại trong cơ thể.
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ thường có các loại trái cây theo mùa cùng những thức quà dân dã làm từ nguyên liệu tự nhiên, tiêu biểu là bánh gio (bánh tro). Tùy từng vùng miền, mâm lễ còn được bổ sung thêm những món ăn mang nét đặc trưng riêng; chẳng hạn ở miền Trung, thịt vịt là món không thể thiếu trong dịp này.
Cũng như nhiều năm trước, cứ đến Tết Đoan Ngọ, chị Vũ Thu Hương (Hà Nội) lại dành thời gian chuẩn bị một mâm cỗ tươm tất để dâng lên ông bà tổ tiên, bày tỏ lòng biết ơn và sự thành kính của gia đình.
Với chị Vũ Thu Hương, việc chuẩn bị mâm cỗ Tết Đoan Ngọ không chỉ là gìn giữ một nét đẹp truyền thống mà còn là khoảng thời gian để cảm nhận trọn vẹn không khí của ngày lễ giữa những ngày hè đầu mùa. Trên mâm cúng được chị sắp đặt khéo léo là những bông sen hồng vừa hé nở, tỏa hương thanh khiết bên bát rượu nếp cẩm, nếp cái thơm nồng. Những trái mận đỏ mọng, chùm vải đỏ hồng, bánh tro trong veo ăn kèm mật mía cùng các loại trái cây theo mùa được bày biện hài hòa, trang nhã. Mỗi món lễ vật đều được chị lựa chọn cẩn thận, gửi gắm lòng thành kính đối với tổ tiên và mong cầu những điều bình an, tốt đẹp cho gia đình trong những tháng ngày phía trước.
Cụ thể, mâm cỗ Tết Đoan ngọ của chị Hương gồm các món như sau:
- Cơm rượu nếp cẩm, nếp cái ha vàng
- Mận, vải
- Bánh thạch đậu xanh
- Bánh cốm
- Các loại hoa: Hoa sen, hoa nhài.
Dưới đây là cách làm một số món ăn trên mâm cỗ cúng Tết Đoan ngọ, các bạn có thể tham khảo:
1. CƠM RƯỢU NẾP
Rượu nếp cẩm là món ăn quen thuộc trong ngày Tết Đoan Ngọ, được nhiều gia đình yêu thích nhờ hương vị thơm ngon và ý nghĩa truyền thống. Những hạt nếp cẩm dẻo mềm hòa quyện cùng vị ngọt nhẹ, men thơm và chút cay nồng đặc trưng tạo nên món ăn hấp dẫn, thường được thưởng thức để "diệt sâu bọ" theo quan niệm dân gian.
Nguyên liệu cần chuẩn bị:
- 1kg gạo nếp cẩm
- 2 viên men ngọt
- Đường
- Lá sen
Lưu ý khi chọn nguyên liệu
- Chọn nếp cẩm: Nên chọn loại nếp có hạt đều, căng tròn, ít hạt gãy vỡ để thành phẩm dẻo ngon, không bị nát. Ưu tiên loại nếp cẩm còn giữ lớp cám bên ngoài vì chứa nhiều dưỡng chất và vitamin có lợi cho sức khỏe.
- Chọn men rượu: Chọn những viên men còn mới, màu sắc sáng và có mùi thơm nhẹ tự nhiên. Tỷ lệ phù hợp là khoảng 1 viên men nặng 50g cho mỗi 1kg gạo nếp để cơm rượu lên men vừa phải, không quá nồng.
Cách thực hiện
Bước 1: Sơ chế và đồ nếp
Vo sạch nếp cẩm rồi ngâm qua đêm để hạt gạo nở đều.
Vớt ra để ráo, sau đó cho vào chõ hoặc nồi hấp đồ chín.
Khi nếp chín, trải ra mâm hoặc khay sạch cho nguội hoàn toàn.
Bước 2: Chuẩn bị men
Men ngọt đem giã hoặc nghiền thật mịn để dễ trộn với cơm nếp.
Bước 3: Trộn men và ủ cơm rượu
Lót một lớp lá sen dưới đáy dụng cụ ủ.
Xếp một lớp cơm nếp rồi phủ một lớp lá sen, thực hiện xen kẽ cho đến hết nguyên liệu.
Rắc đều phần men đã nghiền lên cơm nếp.
Lưu ý: Chỉ trộn men khi cơm nếp đã nguội hẳn. Nếu cơm còn nóng, men sẽ bị chết và quá trình lên men không đạt hiệu quả.
Bước 4: Ủ cơm rượu
Gói hoặc đậy kín bằng lá sen rồi đặt ở nơi khô ráo, kín gió.
Vào mùa hè, thời gian ủ thích hợp khoảng 2 - 3 ngày.
Nếu muốn cơm rượu có vị đậm hơn, có thể kéo dài thêm 1 - 2 ngày, tuy nhiên không nên ủ quá 5 ngày để tránh rượu quá nồng.
Thành phẩm
Sau khi hoàn thành, cơm rượu nếp cẩm có màu tím sẫm đẹp mắt, hạt nếp mềm dẻo, thơm mùi men và có vị ngọt cay nhẹ đặc trưng. Phần nước rượu tiết ra trong quá trình ủ có thể hòa cùng một ít đường rồi rưới lên cơm rượu khi thưởng thức để tăng hương vị. Ngoài ra, món ăn này còn rất hợp khi kết hợp với sữa chua, tạo nên món tráng miệng thơm ngon và hấp dẫn trong những ngày hè.
2. BÁNH TRO
Bánh tro (hay còn gọi là bánh gio) là món ăn quen thuộc trong dịp Tết Đoan Ngọ. Bánh được làm từ gạo nếp cái hoa vàng nên có độ dẻo thơm đặc trưng. Sau khi luộc chín, bánh chuyển sang màu vàng hổ phách trong veo, vị thanh mát, khi chấm cùng mật mía ngọt dịu sẽ càng thêm hấp dẫn.
Nguyên liệu cần chuẩn bị:
- 1,5kg gạo nếp cái hoa vàng
- 1,5 lít nước tro tàu
- Lá dong, lá chuối hoặc lá tre để gói bánh
- Lạt buộc bánh
- Than củi sạch
- Nước đun sôi để nguội
Lưu ý: Có thể mua nước tro tàu làm sẵn hoặc tự chế biến tại nhà. Nếu tự làm, cần thực hiện cẩn thận để thu được phần nước trong đạt yêu cầu.
Cách làm nước tro tàu
- Cho than củi sạch vào chai nhựa, lượng than chiếm khoảng 1/3 thể tích chai.
- Đổ đầy nước đun sôi để nguội rồi đậy kín, ngâm từ 3 - 4 ngày.
- Sau thời gian ngâm, lọc hỗn hợp qua khăn sạch để lấy phần nước trong.
- Tiếp tục để lắng qua đêm rồi lọc lại thêm một lần nữa là có thể sử dụng.
Các bước làm bánh
Bước 1: Sơ chế gạo nếp
Vo sạch gạo nếp rồi ngâm từ 4 - 8 tiếng.
Sau khi ngâm, rửa lại gạo và cho vào thau.
Đổ nước tro tàu vào ngâm cùng gạo khoảng 22 giờ cho đến khi hạt gạo mềm.
Xả lại bằng nước sạch rồi để ráo.
Bước 2: Gói bánh
Lá gói bánh rửa sạch, lau khô và loại bỏ phần sống lá cứng.
Trải lá ra mặt phẳng, cho lượng gạo vừa đủ vào giữa rồi gấp kín các mép.
Dùng lạt buộc chắc tay để bánh không bị bung khi nấu.
Bước 3: Luộc bánh
Xếp bánh vào nồi lớn, thêm nước ngập hoàn toàn mặt bánh.
Có thể đặt vật nặng lên trên để bánh chín đều hơn.
Luộc liên tục khoảng 2 - 3 giờ cho đến khi bánh đạt độ trong và mềm.
Bước 4: Hoàn thiện
Khi nguội, bánh tro sẽ có màu vàng trong bắt mắt, kết cấu mềm dẻo và vị thanh nhẹ. Món bánh sẽ ngon hơn khi dùng kèm một bát mật mía thơm ngọt, tạo nên hương vị truyền thống đặc trưng của ngày Tết Đoan Ngọ.
Chúc các bạn thành công khi chuẩn bị mâm cỗ cúng Tết Đoan ngọ.
