Đôi khi, trong hành trình nuôi dạy con, bố mẹ cũng rơi vào cảm giác bất lực. Không ai muốn la mắng, ai cũng mong mình đủ kiên nhẫn, nhẹ nhàng để trở thành bố mẹ tốt. Thế nhưng, khi đã giải thích nhiều lần mà trẻ vẫn không nghe lời, không ít phụ huynh lại mất bình tĩnh và lớn tiếng.
Một phân tích tổng hợp đăng trên tạp chí PLOS ONE năm 2018, dựa trên 19 nghiên cứu với 75 kết quả đánh giá, đã xem xét tác động của một số cách ứng xử của bố mẹ đối với sự tuân thủ của trẻ. Kết quả cho thấy lời trách mắng bằng lời có liên quan đến sự gia tăng mức độ nghe lời trong thời gian ngắn hạn.
Tại sao trẻ em chỉ nghe lời khi bố mẹ tức giận?
Trẻ không chú ý lắng nghe
Đôi khi, trẻ không cố tình phớt lờ lời bố mẹ mà đơn giản là quá tập trung vào việc đang làm nên không nghe thấy người khác gọi.
Thực tế, não bộ của trẻ vẫn đang trong quá trình phát triển, đặc biệt là khả năng tập trung và chuyển đổi sự chú ý. Khi mải mê với một hoạt động, trẻ thường khó nhận biết những âm thanh hoặc sự việc diễn ra xung quanh. Người lớn có thể vừa làm việc vừa nghe người khác nói, nhưng trẻ nhỏ chưa chắc đã làm được điều đó.
Vì vậy, khi trẻ không phản hồi ngay, chưa hẳn là trẻ cố tình không nghe lời. Đôi khi, trẻ thực sự không nhận ra bố mẹ đang gọi mình.
Trẻ chưa hiểu những nguyên tắc quá trừu tượng
Bố mẹ thường nhắc nhở con bằng những câu như:
“Con phải chú ý nghe giảng thì mới đạt điểm cao.”
“Con cần chăm chỉ học tập để sau này có công việc tốt.”
“Đừng chạy lung tung, nguy hiểm lắm!”
“Con nên đi ngủ sớm, nếu không sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe.”
Đây đều là những lời khuyên xuất phát từ sự quan tâm của bố mẹ. Tuy nhiên, với trẻ nhỏ, những khái niệm như tương lai, thành công hay sức khỏe lâu dài vẫn còn khá trừu tượng và khó hiểu.
Dù bố mẹ kiên nhẫn giải thích, trẻ chưa chắc đã hiểu được ý nghĩa đằng sau những lời nhắc nhở ấy. Khi phải nghe đi nghe lại những điều chưa thực sự hiểu, trẻ thậm chí còn cảm thấy nhàm chán và dần bỏ ngoài tai.
Nhiều phụ huynh cho rằng con bướng bỉnh, cố tình chống đối, nhưng đôi khi vấn đề nằm ở sự khác biệt trong cách suy nghĩ giữa người lớn và trẻ nhỏ. Bố mẹ nghĩ rằng mình đã giải thích rất rõ ràng, nhưng trẻ lại chưa đủ khả năng nhận thức để hiểu hết những điều đó.
Trẻ dần biết cách phớt lờ lời bố mẹ
Vì sao bố mẹ đã nhẹ nhàng nhắc nhở nhiều lần nhưng trẻ vẫn không nghe lời, chỉ đến khi bị quát mắng mới chịu làm theo?
Một nguyên nhân có thể là trẻ đã quen với việc những lời nhắc nhở của bố mẹ không đi kèm phản hồi hoặc hành động nhất quán.
Chẳng hạn, bố mẹ thường nói:
“Đi làm bài tập ngay đi!”
“Cất đồ chơi rồi chuẩn bị đi ngủ!”
“Đừng nghịch điện thoại nữa, muộn rồi!”
Tuy nhiên, khi nói những câu này, bố mẹ có thể vẫn đang bận làm việc nhà, nhìn điện thoại hoặc làm việc khác. Sau khi nhắc nhở, nếu trẻ không thực hiện, bố mẹ cũng không tiếp tục hướng dẫn hay kiểm tra mà chỉ lặp lại yêu cầu sau vài phút.
Khi tình huống này diễn ra thường xuyên, trẻ dần nhận ra rằng những lời nhắc nhở của bố mẹ không nhất thiết phải thực hiện ngay. Hôm nay bố mẹ dễ tính, trẻ có thể trì hoãn; ngày mai bố mẹ nghiêm khắc hơn, trẻ lại phải làm theo. Sự thiếu nhất quán khiến trẻ khó xác định đâu là yêu cầu cần thực hiện ngay và đâu là điều có thể thương lượng.
Lâu dần, trẻ hình thành thói quen phớt lờ lời nhắc nhở, cho đến khi bố mẹ thực sự mất bình tĩnh và quát mắng. Khi ấy, trẻ mới vội vàng làm theo vì biết rằng bố mẹ đã không còn kiên nhẫn.
Tuy nhiên, việc trẻ nghe lời sau khi bị quát không có nghĩa là trẻ đã thực sự hiểu hay tự giác. Đôi khi, trẻ chỉ làm theo vì sợ hãi và muốn chấm dứt sự tức giận của bố mẹ.
Làm thế nào để trẻ nghe lời mà bố mẹ không cần nổi giận?
Đừng chỉ đứng từ xa gọi con
Thay vì đứng trong bếp gọi vọng sang phòng học, bố mẹ hãy chủ động đến gần con. Có thể ngồi xuống ngang tầm mắt, nhẹ nhàng nắm tay và nhìn vào mắt con khi nói chuyện. Khi được bố mẹ chú ý và trò chuyện trực tiếp, trẻ sẽ dễ tập trung lắng nghe hơn.
Biến lời nhắc nhở thành hành động cụ thể
Thay vì chỉ nói: “Nhanh lên, đi đánh răng đi!”, bố mẹ có thể biến việc vệ sinh cá nhân thành một hoạt động vui vẻ: “Nào, hôm nay xem ai đánh răng sạch nhất nhé!”
Những hướng dẫn chung chung đôi khi khiến trẻ không biết phải bắt đầu từ đâu. Vì vậy, bố mẹ nên đưa ra những chỉ dẫn cụ thể, dễ hiểu, giúp trẻ biết rõ mình cần làm gì và từng bước thực hiện.
Nhẹ nhàng nhưng kiên quyết, nhất quán với quy tắc
Nếu đã thống nhất giờ đi ngủ, bố mẹ nên nhắc con trước khoảng 10 phút: “Con xem thêm 10 phút hoặc một tập phim nữa, sau đó chúng ta sẽ đi rửa mặt và đi ngủ nhé!”
Khi hết thời gian, bố mẹ cần thực hiện đúng điều đã thống nhất, tắt tivi hoặc điện thoại và đưa con đi chuẩn bị ngủ.
Nếu trẻ khóc lóc, bố mẹ hãy ở bên cạnh để con bình tĩnh lại, thay vì tiếp tục trách mắng hay đổ lỗi. Khi con đã dịu xuống, hãy nhẹ nhàng nhắc lại: “Đến giờ đi ngủ rồi. Chúng ta đã thống nhất với nhau và cần giữ đúng lời hứa nhé!”
Khi bố mẹ kiên trì thực hiện những quy tắc đã đặt ra, trẻ sẽ dần hiểu rằng khóc lóc không làm thay đổi thỏa thuận. Từ đó, trẻ từng bước học cách chấp nhận giới hạn và hợp tác với bố mẹ.
Trẻ không thực sự học cách nghe lời nhờ những tiếng quát mắng, mà thông qua sự thấu hiểu, hướng dẫn và kiên trì của bố mẹ.
Trên hành trình nuôi dạy con, không ai là bố mẹ hoàn hảo. Điều quan trọng là mỗi người luôn sẵn sàng học hỏi, điều chỉnh cách ứng xử và cùng con trưởng thành từng ngày.
