Trong hành trình nuôi dạy, nhiều bố mẹ từng rơi vào tình huống trẻ rất thích cãi lại. Dù vấn đề đã khá rõ ràng, trẻ vẫn nhất quyết đưa ra lý do, ngay cả khi biết mình sai vẫn muốn tranh luận đến cùng.
Mỗi lần như vậy, bố mẹ dễ cảm thấy bực bội, bất lực, thậm chí không kìm được mà quát lên: “Sao con lại ương bướng thế?”
Nếu nhìn nhận theo góc độ tâm lý, đằng sau những lời phản bác đôi khi là nhu cầu bày tỏ suy nghĩ, lắng nghe và công nhận. Điều quan trọng là giúp trẻ học cách bày tỏ quan điểm đúng lúc, đúng cách và tôn trọng người khác.
Nguyên nhân sâu xa khiến trẻ hay cãi lại là gì?
Có thể bố mẹ thường cho rằng trẻ cãi lại vì bướng bỉnh, cố tình chống đối hoặc chưa hiểu những quy tắc trong gia đình. Nhưng phía sau hành vi ấy đôi khi là nhu cầu được lắng nghe và công nhận.
Khi từ nhỏ, mọi quyết định trong gia đình đều do người lớn đưa ra, còn mong muốn và suy nghĩ thường xuyên bị gạt đi, trẻ sẽ dần cảm thấy mình không có quyền lựa chọn hay bày tỏ. Khi ấy, cãi lại trở thành cách trẻ thể hiện sự bất mãn, khẳng định bản thân và thu hút sự chú ý của bố mẹ.
Đặc biệt, trong những gia đình thường xuyên la mắng, đánh đòn hoặc áp đặt, trẻ dễ hình thành hai thái cực: một là trở nên nhút nhát, tự ti và luôn sợ làm phật ý người lớn; hai là phản ứng mạnh, dễ nổi nóng và thường xuyên chống đối.
Vì vậy, phía sau một câu nói ngang bướng đôi khi không đơn thuần là sự “khó bảo”. Đó còn là mong muốn được công nhận.
3 điểm khác biệt giữa trẻ hay cãi lại và trẻ không cãi lời khi lớn lên
Tính cách và sự tự tin có nhiều khác biệt
Một đứa trẻ luôn ngoan ngoãn, hiếm khi phản bác người lớn thường được nhận xét là dễ bảo và hiểu chuyện. Tuy nhiên, nếu sự im lặng ấy xuất phát từ việc trẻ quen kìm nén cảm xúc, sợ làm người khác không hài lòng hoặc không dám nói lên suy nghĩ của mình, trẻ dễ hình thành tâm lý thiếu tự tin.
Khi lớn lên, những đứa trẻ này có thể vẫn cư xử nhẹ nhàng, nhưng lại khó bày tỏ chính kiến, thường nhường nhịn và không biết bảo vệ quyền lợi của bản thân khi gặp những tình huống không công bằng.
Ngược lại, trẻ hay tranh luận thường có xu hướng dám nói ra suy nghĩ, đặt câu hỏi và bảo vệ điều mình cho là đúng. Điều đó không đồng nghĩa mọi lời phản bác của trẻ đều đúng, nhưng việc dám lên tiếng cho thấy trẻ đang hình thành khả năng suy nghĩ độc lập và thể hiện quan điểm.
Nếu được bố mẹ hướng dẫn đúng cách, sự mạnh dạn ấy sẽ trở thành nền tảng giúp trẻ tự tin hơn, biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và chủ động hơn khi bước vào cuộc sống.
Khả năng nhận diện và xử lý cảm xúc cũng khác nhau
Những đứa trẻ luôn cố gắng “ngoan” để làm hài lòng người lớn thường dễ quen với việc giữ cảm xúc trong lòng. Buồn không nói, tức giận không bày tỏ, bị tổn thương cũng cố gắng bỏ qua.
Khi cảm xúc không được gọi tên và giải tỏa đúng cách, trẻ có thể ngày càng khó chia sẻ những điều mình đang trải qua. Đến một lúc nào đó, những cảm xúc bị dồn nén lâu ngày có thể bộc phát thành cáu gắt, chống đối hoặc khiến trẻ trở nên khép kín.
Trong khi đó, trẻ hay tranh luận thường có xu hướng thể hiện cảm xúc ngay khi có điều không hài lòng. Trẻ muốn nói rõ: “Con không thích điều này”, “Con thấy không công bằng” hay “Con muốn làm theo cách khác”.
Điều quan trọng là bố mẹ cần giúp trẻ học cách bày tỏ cảm xúc, biết nói ra điều mình khó chịu, lắng nghe phản hồi và cùng tìm cách giải quyết, trẻ sẽ dần hình thành khả năng điều chỉnh cảm xúc tốt hơn.
Kỹ năng xã hội và khả năng đối mặt với áp lực cũng có sự khác biệt
Những đứa trẻ quá quen với việc nghe lời và làm theo người khác đôi khi gặp khó khăn khi phải tự đưa ra quyết định. Khi lớn lên, trẻ có thể ngại từ chối, sợ tranh luận và dễ nhường phần thiệt về mình trong các mối quan hệ.
Trong khi đó, những đứa trẻ biết đặt câu hỏi, tranh luận và thể hiện quan điểm có nhiều cơ hội luyện tập cách giao tiếp, phản biện và bảo vệ suy nghĩ của mình. Khi được hướng dẫn đúng, trẻ sẽ dần biết nhìn vấn đề từ nhiều góc độ, hiểu cảm xúc của người khác và linh hoạt hơn trước những tình huống khác nhau.
Tuy nhiên, hay cãi lại không đồng nghĩa với EQ cao hay kỹ năng xã hội tốt. Nếu trẻ chỉ phản bác, lớn tiếng hoặc nhất quyết làm theo ý mình, đó lại là một vấn đề khác.
Trước sự cãi lại của con, nhiều bố mẹ thường lập tức yêu cầu: “Con còn nhỏ, phải nghe lời người lớn!”. Nhưng việc trẻ lên tiếng không nhất thiết cần bị dập tắt. Điều quan trọng là bố mẹ cần phân biệt giữa bày tỏ quan điểm và cư xử thiếu tôn trọng.
Trẻ hoàn toàn có thể nói “không đồng ý”, đặt câu hỏi hoặc đưa ra một cách làm khác. Bố mẹ vẫn cần đặt ra giới hạn rõ ràng, đồng thời hướng dẫn con cách nói chuyện bình tĩnh, biết lắng nghe và tôn trọng người đối diện.
