Các hồ nước ngọt từ lâu không chỉ vai trò điều tiết lưu lượng nước ở các sông mà còn là nơi mưu sinh của hàng trăm hộ dân sống khu vực ven hồ.
Nếu trước kia nhiều gia đình chủ yếu sống bằng khai thác tự nhiên, đánh bắt nhỏ lẻ và phụ thuộc vào mùa vụ, thì nay bức tranh kinh tế vùng hồ đã khác. Sự phát triển của nghề nuôi cá lồng bè, trong đó có cá điêu hồng, đang tạo nên một hướng đi rõ ràng hơn cho người dân.
Cá điêu hồng là loài cá có ngoại hình bắt mắt với lớp vảy ánh hồng đặc trưng, thân dày, thịt săn, ít xương dăm, phù hợp khẩu vị số đông. Cá có thể chế biến thành nhiều món quen thuộc như hấp, nướng, om, nấu canh chua hoặc phục vụ nhà hàng, quán ăn.
Chính ưu thế dễ bán, tệp khách hàng rộng và sức tiêu thụ khá đều giúp cá điêu hồng trở thành lựa chọn phù hợp cho người dân muốn phát triển nghề nuôi cá thương phẩm trên các hồ nước ngọt.
Cá diêu hồng được nuôi trong môi trường tự nhiên các hồ nước ngọt sử dụng nguồn thức ăn chủ yếu là cá biển, tép, hạt đậu, cám… nên thịt cá thơm và chắc. Do đó, khi thương lái thu mua thì được giá hơn.
Điều khiến cá điêu hồng có luôn được lựa chọn để nuôi ở hồ nước ngọt nằm ở sự phù hợp giữa đặc tính loài cá và điều kiện tự nhiên vùng nước ngọt rộng lớn. Ở các nơi mặt hồ sâu, nước tương đối sạch, lưu thông tốt, ít bị tù đọng là những yếu tố rất quan trọng đối với nuôi cá lồng.
Từ lợi thế ấy, nhiều hộ dân quanh hồ đã mạnh dạn chuyển đổi cách canh tác. Thay vì chỉ trông chờ vào nguồn lợi tự nhiên, họ đầu tư lồng nuôi, chọn giống, theo dõi tốc độ tăng trưởng của cá và dần hình thành kinh nghiệm riêng trong từng vụ nuôi.
Với cá điêu hồng, thời gian nuôi không quá dài, kỹ thuật không quá phức tạp nếu người nuôi nắm chắc quy trình, trong khi đầu ra lại khá thuận lợi. Nhờ đó, không ít hộ sau vài vụ thành công đã có điều kiện mở rộng quy mô, tăng thêm số lồng hoặc chuyển sang loại lồng chắc chắn, bền hơn để nuôi lâu dài.
Với những hộ có kinh nghiệm, biết căn thời điểm thả giống, kiểm soát thức ăn và bán cá đúng vụ, cá điêu hồng thực sự trở thành một nguồn thu khá ổn định.
Trong suốt quá trình nuôi, việc cho ăn phải được kiểm soát chặt chẽ, bởi thức ăn vừa là yếu tố quyết định tốc độ tăng trưởng, vừa là khoản chi phí lớn nhất.
Nuôi cá điêu hồng trong lồng bè không đơn giản là thả cá xuống nước rồi chờ ngày thu hoạch. Người nuôi phải chọn vị trí đặt lồng ở nơi đủ độ sâu, tránh luồng nước quá mạnh nhưng vẫn phải bảo đảm độ lưu thông để môi trường nước trong lồng luôn ổn định.
Sau khâu chọn vị trí là đến chọn giống. Cá giống phải khỏe, bơi nhanh, màu sắc tươi, không xây xát và có kích cỡ đồng đều. Người nuôi có kinh nghiệm thường không thả mật độ quá dày, bởi nuôi dày tuy tăng số lượng ban đầu nhưng lại dễ làm cá thiếu oxy, cạnh tranh thức ăn mạnh và phát sinh bệnh. Muốn nuôi bền, cá lớn đồng đều và dễ bán, mật độ luôn phải được tính toán vừa sức theo thể tích lồng.
Trong quá trình nuôi, khâu cho ăn quyết định rất lớn đến năng suất. Cá điêu hồng thường được cho ăn bằng thức ăn viên nổi để dễ kiểm soát lượng ăn và hạn chế làm bẩn nước. Mỗi ngày người nuôi thường chia 2-3 cữ, tùy theo giai đoạn phát triển của cá. Điều quan trọng không phải là cho ăn nhiều, mà là cho ăn đúng lúc, đúng lượng. Khi cá ăn mạnh, bơi tập trung, đó là dấu hiệu đàn cá khỏe. Ngược lại, nếu cá ăn chậm, nổi lờ đờ hoặc bỏ ăn, người nuôi phải kiểm tra lại ngay môi trường nước và sức khỏe đàn cá.
Nhiều hộ dân chọn tận dụng diện tích mặt nước ở các hồ nước ngọt để nuôi cá. Trong đó, cá điêu hồng là giống phổ biến nhất, cho năng suất ổn định, hiệu quả kinh tế cao.
Một lưu ý rất quan trọng là không để dư thức ăn trong lồng. Thức ăn thừa chìm xuống hoặc mắc lại quanh lưới sẽ làm nước nhanh bẩn, từ đó khiến cá dễ nhiễm bệnh. Vì vậy, người nuôi phải quan sát phản ứng bắt mồi mỗi ngày để điều chỉnh khẩu phần. Vào những hôm mưa lớn, trời lạnh hoặc thời tiết thay đổi đột ngột, cá thường giảm ăn, nếu vẫn cho ăn như ngày thường thì vừa tốn chi phí vừa tăng rủi ro ô nhiễm nước.
Ngoài chuyện cho ăn, việc vệ sinh lồng cũng là khâu không thể bỏ qua. Rong rêu, bùn bám hay sinh vật ký sinh quanh lưới đều có thể cản dòng chảy, làm giảm lượng oxy và khiến môi trường nuôi xấu đi. Bởi vậy, người nuôi phải vệ sinh lồng định kỳ, đồng thời theo dõi màu nước, tốc độ lớn của cá và tình trạng sức khỏe đàn cá. Nuôi cá lồng muốn có lời thì phải chăm đều tay mỗi ngày, chứ không phải chỉ đợi đến ngày thu hoạch.
Về năng suất, cá điêu hồng được đánh giá là đối tượng nuôi cho sản lượng khá nếu chăm đúng kỹ thuật. Ưu điểm của loài cá này là lớn tương đối nhanh, dễ đạt cỡ thương phẩm và phù hợp với mô hình nuôi hàng hóa.
Tuy nhiên, năng suất cao hay thấp còn phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng giống, mật độ thả, chi phí thức ăn và khả năng quản lý môi trường nước. Cùng một mặt hồ, có hộ lãi khá nhưng cũng có hộ hiệu quả thấp, và khác biệt thường nằm ở kỹ thuật chăm nuôi chứ không chỉ ở điều kiện tự nhiên.
Khâu cuối cùng là đầu ra. Cá điêu hồng có lợi thế là thịt chắc, ít xương dăm, màu sắc đẹp nên khá dễ bán. Cá thường được tiêu thụ theo hai hướng chính là bán cho thương lái thu gom và bán cho nhà hàng, quán ăn hoặc chợ dân sinh. Muốn bán được giá tốt, người nuôi phải giữ cá đạt cỡ đẹp, đồng đều, hạn chế trầy xước khi kéo lưới và chọn đúng thời điểm xuất bán. Nếu cá không đồng cỡ, màu xấu hoặc thu hoạch ồ ạt lúc thị trường chậm, giá bán sẽ giảm đáng kể.
Có thể thấy, mô hình nuôi cá điêu hồng trên các hồ nước ngọt lớn ở miền Bắc đã và đang mang lại nhiều tín hiệu tích cực cho kinh tế vùng hồ. Với khoảng 20 lồng nuôi, một hộ dân có thể thu lãi hơn 240 triệu đồng/lứa (khoảng 480 triệu đồng/năm) sau khi trừ chi phí.
Từ một loài cá quen thuộc, cá điêu hồng đang trở thành sinh kế giúp nhiều hộ dân nâng cao thu nhập, ổn định đời sống. Dù vẫn còn những thách thức về kỹ thuật, chi phí và đầu ra, nhưng nếu được đầu tư bài bản hơn về con giống, quy trình nuôi và liên kết tiêu thụ, đây hoàn toàn có thể trở thành hướng phát triển bền vững, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương trong những năm tới.
