Gan là cơ quan đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng, từ chuyển hóa chất dinh dưỡng, xử lý thuốc đến sản xuất mật hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, trong cuộc sống hiện đại, không ít người trẻ vô tình tạo thêm gánh nặng cho cơ quan này bằng những thói quen lặp lại mỗi ngày.
Điều đáng lo ngại là những ảnh hưởng này không phải lúc nào cũng biểu hiện ngay bằng cảm giác đau hay mệt mỏi. Vì vậy, nhận diện sớm các yếu tố nguy cơ và điều chỉnh lối sống là cách thiết thực để bảo vệ sức khỏe gan.
1. Uống nước ngọt, cà phê nhiều đường mỗi ngày
Nước ngọt có ga, trà sữa, cà phê pha nhiều siro, nước tăng lực hay nước ép đóng gói là những thức uống quen thuộc với nhiều người trẻ. Tuy nhiên, lượng đường trong các sản phẩm này có thể cao hơn đáng kể so với hình dung của người sử dụng.
Khi cơ thể hấp thụ quá nhiều đường, đặc biệt là fructose, gan phải tham gia chuyển hóa lượng đường này. Một phần fructose dư thừa có thể được chuyển thành chất béo, góp phần làm mỡ tích tụ trong tế bào gan.
Thói quen uống đồ uống có đường thường xuyên còn dễ khiến cơ thể nạp thêm năng lượng mà không cảm thấy no tương ứng như khi ăn thực phẩm rắn. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể góp phần làm tăng cân, rối loạn chuyển hóa và nguy cơ mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASLD).
Để giảm nguy cơ, mọi người nên ưu tiên nước lọc, trà không đường hoặc các loại đồ uống ít đường. Khi mua sản phẩm đóng gói, hãy kiểm tra bảng thành phần dinh dưỡng thay vì chỉ dựa vào quảng cáo hoặc cảm nhận về độ ngọt.
2. Ngồi quá lâu, ít vận động
Làm việc trước máy tính, lái xe, xem điện thoại hay nằm nghỉ trên sofa trong nhiều giờ khiến nhiều người gần như không vận động trong phần lớn thời gian thức.
Khi cơ bắp ít hoạt động, lượng năng lượng tiêu hao giảm. Nếu lượng calo nạp vào thường xuyên vượt quá nhu cầu, cơ thể có thể tích trữ năng lượng dư thừa dưới dạng mỡ, trong đó có mỡ tại gan.
Đáng chú ý, người có vóc dáng gầy vẫn có thể mắc gan nhiễm mỡ. Vì thế, không nên chỉ đánh giá sức khỏe gan qua cân nặng hoặc ngoại hình.
Một cách cải thiện tương đối đơn giản là đứng dậy đi lại sau mỗi 30-60 phút làm việc liên tục, tranh thủ đi bộ khi có thể và hạn chế thời gian ngồi không cần thiết.
Người trưởng thành nên hướng tới ít nhất 150 phút vận động thể chất cường độ vừa mỗi tuần, chẳng hạn đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội. Có thể kết hợp các bài tập tăng cường sức mạnh cơ bắp ít nhất 2 ngày mỗi tuần, tùy theo thể trạng.
3. Tự ý dùng thuốc giảm đau và thực phẩm bổ sung
Khi đau đầu, đau cơ hoặc cảm thấy mệt mỏi, một số người có thói quen tự mua thuốc sử dụng mà không tìm hiểu kỹ liều lượng, thành phần và những lưu ý đi kèm.
Một số thuốc, điển hình là paracetamol, có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng nếu dùng quá liều. Nguy cơ cũng có thể tăng khi vô tình sử dụng đồng thời nhiều sản phẩm chứa cùng hoạt chất, chẳng hạn thuốc giảm đau kết hợp thuốc cảm cúm.
Bên cạnh đó, các loại trà giảm cân, sản phẩm quảng cáo thải độc gan hoặc thực phẩm bổ sung có thành phần không rõ ràng cũng tiềm ẩn rủi ro. Sản phẩm có nguồn gốc thảo dược không đồng nghĩa với việc hoàn toàn an toàn cho gan.
Để hạn chế nguy cơ, người dùng cần đọc kỹ hướng dẫn, không tự ý tăng liều hoặc kéo dài thời gian sử dụng thuốc. Nếu đang dùng thuốc điều trị bệnh, nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bổ sung sản phẩm mới.
Đặc biệt, không nên tự mua các sản phẩm được quảng cáo có tác dụng làm sạch hay thải độc gan để thay thế việc khám và điều trị khi cần thiết.
4. Thường xuyên thức khuya, ăn tối quá muộn
Thức khuya để làm việc, chơi game hoặc sử dụng điện thoại là thói quen phổ biến ở người trẻ. Tuy nhiên, thiếu ngủ kéo dài có thể ảnh hưởng đến các hormone điều hòa cảm giác đói, no, khiến một số người dễ ăn nhiều hơn, thèm đồ ngọt và tăng cân.
Những thay đổi về giấc ngủ cũng có liên quan đến rối loạn chuyển hóa glucose và chất béo. Khi kết hợp với chế độ ăn thiếu cân đối, ít vận động, chúng có thể góp phần làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ.
Bên cạnh đó, việc thường xuyên ăn quá no sát giờ đi ngủ có thể khiến tổng lượng năng lượng nạp vào tăng lên, nhất là khi bữa ăn đêm thường gồm đồ chiên rán, thức ăn nhanh hoặc đồ ngọt.
Mọi người nên duy trì giờ ngủ tương đối ổn định, bảo đảm thời lượng ngủ phù hợp với độ tuổi và hạn chế ăn quá no trước khi lên giường. Với người trưởng thành, ngủ ít nhất 7 giờ mỗi đêm thường là mục tiêu phù hợp.
Không có một khung giờ ăn tối cố định nào bảo đảm gan luôn khỏe mạnh. Điều quan trọng hơn là duy trì chế độ ăn hợp lý, ngủ đủ và hạn chế tình trạng ăn uống thất thường kéo dài.
5. Uống rượu bia thường xuyên hoặc uống quá nhiều trong một lần
Rượu bia vẫn là yếu tố nguy cơ quan trọng đối với sức khỏe gan. Sau khi được hấp thụ, phần lớn lượng cồn đi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa tại gan. Quá trình này có thể tạo ra các chất gây hại cho tế bào gan.
Sử dụng rượu bia kéo dài hoặc uống lượng lớn trong một lần có thể làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, viêm gan do rượu, xơ hóa và xơ gan. Mức độ tổn thương phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm lượng cồn tiêu thụ, thời gian sử dụng và tình trạng sức khỏe của từng người.
Đáng lưu ý, gan nhiễm mỡ và một số bệnh lý gan có thể không gây biểu hiện rõ ràng ở giai đoạn đầu. Việc không đau tức vùng gan hay không cảm thấy mệt mỏi không có nghĩa là cơ quan này hoàn toàn khỏe mạnh.
Để bảo vệ gan, cách an toàn nhất là không uống rượu bia. Người đang có bệnh gan hoặc sử dụng thuốc có nguy cơ tương tác với cồn cần trao đổi với bác sĩ về việc tránh đồ uống có cồn.
Sức khỏe gan không chỉ phụ thuộc vào một thói quen riêng lẻ. Hạn chế đồ uống có đường, duy trì vận động, sử dụng thuốc đúng hướng dẫn, ngủ đủ giấc và tránh rượu bia là những thay đổi thiết thực có thể giúp giảm các yếu tố nguy cơ. Người có bệnh nền chuyển hóa, thừa cân hoặc nghi ngờ mắc bệnh gan nên khám và thực hiện xét nghiệm theo chỉ định của nhân viên y tế, thay vì chờ đến khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt.
