Nỗi lo con 'thấp nhất lớp' và sự thật về tiêm hormone tăng trưởng cho trẻ

"Con tôi thấp nhất lớp, liệu cháu có thiếu hormone tăng trưởng?" là một trong những câu hỏi TS.BS. Nguyễn Nhật Nam, Trưởng Đơn vị Nội tiết, Bệnh viện FV, thường xuyên nhận được khi khám cho trẻ chậm tăng trưởng.

Theo bác sĩ Nam, điều khiến nhiều phụ huynh lo lắng là chiều cao hiện tại của con. Tuy nhiên, với bác sĩ nội tiết, không chỉ chiều cao hiện tại mà tốc độ tăng trưởng cũng là là yếu tố quan trọng.

Một trẻ khỏe mạnh trong giai đoạn trước dậy thì thường cao thêm khoảng 5-8 cm mỗi năm. Nếu trẻ tăng dưới 4-5 cm mỗi năm, hoặc chiều cao ngày càng lệch khỏi đường tăng trưởng chuẩn theo tuổi (nói cách khác, đường tăng trưởng có xu hướng đi xuống dần), cha mẹ nên đưa trẻ đi khám với bác sĩ Nội tiết Nhi để tìm nguyên nhân thay vì tự tìm các giải pháp giúp tăng chiều cao.

Thấp lùn không đồng nghĩa với thiếu hormone tăng trưởng

Hormone tăng trưởng (Growth Hormone - GH) đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của trẻ, nhưng thiếu GH chỉ là một trong nhiều nguyên nhân gây thấp lùn.

Theo các hướng dẫn của Hiệp hội Nội tiết Hoa Kỳ và Hiệp hội Nội tiết Nhi châu Âu, trẻ chậm tăng trưởng có thể liên quan đến nhiều yếu tố như di truyền, suy dinh dưỡng, suy giáp, bệnh thận mạn, bệnh tim bẩm sinh, trẻ sinh nhỏ hơn so với tuổi thai (SGA) nhưng không bắt kịp tăng trưởng, hoặc các hội chứng di truyền như Turner, Noonan...

Do đó, việc đánh giá không chỉ dựa trên chiều cao hiện tại mà cần xem xét diễn biến tăng trưởng trong nhiều năm, tiền sử gia đình, giai đoạn dậy thì, tuổi xương và các xét nghiệm nội tiết chuyên sâu.

"Điều trị chỉ hiệu quả khi xác định đúng nguyên nhân. Không phải cứ trẻ thấp là cần bổ sung hormone tăng trưởng", bác sĩ Nam nói.

Trẻ cần được xác định chính xác nguyên nhân chậm lớn. Ảnh: Bệnh viện FV

Hormone tăng trưởng không phải "thần dược giúp cao lên"

Những năm gần đây, hormone tăng trưởng được nhiều phụ huynh quan tâm như một giải pháp cải thiện chiều cao. Tuy nhiên, theo bác sĩ Nam, đây là liệu pháp điều trị có chỉ định nghiêm ngặt.

Hormone tăng trưởng hiện được sử dụng để điều trị một số bệnh lý đã được chứng minh hiệu quả như thiếu hormone tăng trưởng, hội chứng Turner, hội chứng Prader-Willi, trẻ sinh nhỏ hơn so với tuổi thai nhưng không bắt kịp tăng trưởng và một số trường hợp đặc biệt khác theo hướng dẫn chuyên môn.

Đây cũng không phải là liệu pháp mang lại kết quả sau vài tháng. Quá trình điều trị thường kéo dài nhiều năm và hiệu quả phụ thuộc vào việc bắt đầu đúng thời điểm, tuân thủ điều trị và được theo dõi định kỳ.

Trong suốt quá trình này, trẻ cần được điều chỉnh liều theo cân nặng và tốc độ phát triển, đồng thời theo dõi một số tác dụng ngoại ý tại chỗ cũng như toàn thân để tối ưu hiệu quả điều trị nhưng vẫn đảm bảo tính an toàn.

Vì sao đạt chiều cao trưởng thành chưa phải là "vạch đích"?

Theo TS.BS Nguyễn Nhật Nam, nhiều gia đình cho rằng điều trị hormone tăng trưởng kết thúc khi trẻ đạt chiều cao mong muốn. Thực tế, một số người bệnh vẫn cần được đánh giá lại khi bước sang tuổi trưởng thành.

TS.BS Nguyễn Nhật Nam khám và tư vấn các vấn đề tăng trưởng tại Bệnh viện FV. Ảnh: Bệnh viện FV

Ở những trường hợp thiếu hormone tăng trưởng kéo dài đến tuổi trưởng thành, việc ngừng điều trị có thể ảnh hưởng đến khối cơ, mật độ xương, chuyển hóa lipid và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch – chuyển hóa về sau.

"Mục tiêu của điều trị không chỉ là giúp trẻ cao hơn mà còn giúp trẻ có hệ xương khỏe mạnh, khối cơ tốt và sức khỏe chuyển hóa ổn định khi trưởng thành", bác sĩ Nam cho biết.

FV áp dụng mô hình phối hợp đa chuyên khoa khi điều trị hormone tăng trưởng cho bệnh nhi. Ảnh: Bệnh viện FV

Tiếp cận đa chuyên khoa giúp cá thể hóa điều trị

Theo các chuyên gia, điều trị chậm tăng trưởng cần được cá thể hóa vì mỗi trẻ có nguyên nhân và tốc độ phát triển khác nhau.

Tại Bệnh viện FV, trẻ được đánh giá bởi đội ngũ Nội tiết – Nhi khoa phối hợp cùng các chuyên khoa Dinh dưỡng, Chẩn đoán hình ảnh và Xét nghiệm nhằm xác định chính xác nguyên nhân trước khi chỉ định điều trị. Với những trường hợp cần bổ sung hormone tăng trưởng, bác sĩ theo dõi xuyên suốt từ giai đoạn tăng trưởng đến khi chuyển sang tuổi trưởng thành, giúp điều chỉnh phác đồ phù hợp và theo dõi các chỉ số chuyển hóa, mật độ xương theo các khuyến cáo quốc tế.

Theo TS.BS Nguyễn Nhật Nam, khi thấy con thấp hơn bạn bè, cha mẹ nên theo dõi tốc độ tăng trưởng của trẻ định kỳ trong một khoảng thời gian ít nhất 6 tháng và đưa con đi khám sớm nếu có dấu hiệu bất thường, chẳng hạn như tốc độ tăng trưởng thấp hơn mong đợi. "Điều quan trọng không phải là làm cho trẻ cao nhanh thần tốc, mà là xác định đúng nguyên nhân chậm tăng trưởng để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp và an toàn, giúp trẻ bảo tồn được chiều cao tối ưu khi trưởng thành", bác sĩ nói.