Ngoài nho, táo, ở Khánh Hòa (khu vực tỉnh Ninh Thuận cũ) còn có một loại quả dân dã nghe tên lạ tai, đó là quả da đá. Từng là thứ quả mọc hoang trong rừng, da đá ngày nay trở thành đặc sản được nhiều du khách tìm mua bởi hương vị chua ngọt hài hòa, mùi thơm đặc trưng.
Ngày trước, quả da đá từng gắn bó với tuổi thơ của nhiều người dân nơi đây. Những ngày hè, lũ trẻ thường rủ nhau vào những khu đất ven rừng hay triền đồi để hái những chùm quả chín mọng mang về ăn. Theo thời gian, loại quả hoang dại này dần được nhiều người biết đến, xuất hiện tại các khu chợ quê, ven đường và trở thành món quà không thể thiếu đối với du khách khi ghé thăm vùng đất nắng gió.
Nhìn bên ngoài, quả da đá khá giống quả mận miền Bắc nhưng có kích thước nhỏ hơn, gần bằng quả sấu. Vỏ quả mỏng, hơi sần sùi, khi còn non có màu vàng xanh, đến lúc chín chuyển sang nâu hồng hoặc đỏ hồng rất đẹp mắt. Phần thịt bên trong có màu trắng ngà hoặc vàng nhạt, khá chắc và chứa một hạt ở giữa.
Điều khiến quả da đá chinh phục thực khách không nằm ở vẻ ngoài mà chính là hương vị rất đặc biệt. Khi còn xanh, quả có vị chua thanh nhẹ, không gắt như chanh hay me mà xen lẫn mùi thơm tự nhiên rất dễ chịu. Người dân địa phương thường hái những quả còn hơi ương để chấm cùng muối ớt, tạo nên món ăn vặt vừa chua, vừa cay, kích thích vị giác.
Khi chín già, quả da đá lại mang đến trải nghiệm hoàn toàn khác. Lớp thịt quả mềm hơn đôi chút nhưng vẫn giữ được độ giòn nhẹ, vị chua giảm dần nhường chỗ cho vị ngọt thanh dịu. Đặc biệt, quả chín tỏa ra mùi thơm rất riêng, không lẫn với bất kỳ loại trái cây nào khác. Chính hương thơm này khiến nhiều người chỉ cần ăn một lần là nhớ mãi.
Không ít du khách lần đầu thưởng thức đều bất ngờ vì loại quả nhỏ bé này lại có hương vị độc đáo đến vậy. Ngoài ăn tươi, quả da đá còn được chế biến thành nhiều món hấp dẫn. Những quả chín được dùng làm siro, nước ép, mứt hoặc ngâm đường tạo thành thức uống giải khát trong những ngày nắng nóng. Nhờ vị chua ngọt cân bằng và mùi thơm đặc trưng, các sản phẩm từ da đá cũng được nhiều du khách lựa chọn làm quà sau chuyến du lịch Khánh Hòa.
Trước đây, cây da đá chủ yếu mọc tự nhiên trong các khu rừng, thích nghi tốt với khí hậu khô nóng và lượng mưa thấp. Cây có sức sống khỏe, chịu hạn khá tốt, ít sâu bệnh nên gần như không cần chăm sóc nhiều. Những năm gần đây, khi nhu cầu thị trường tăng lên, một số hộ dân đã đưa cây về trồng trong vườn nhà hoặc trên những khu đất đồi để vừa giữ giống bản địa, vừa tạo thêm nguồn thu nhập.
Cây da đá ưa đất tơi xốp, thoát nước tốt, nhiều ánh sáng và phát triển phù hợp với điều kiện khí hậu đặc trưng của Khánh Hòa. Người dân thường nhân giống bằng hạt hoặc cây con. Sau vài năm chăm sóc, cây bắt đầu cho quả và mỗi mùa đều sai trái. Do cây vốn có nguồn gốc hoang dại nên khả năng thích nghi rất tốt, chi phí đầu tư không cao.
Mùa quả da đá thường rơi vào những tháng hè. Khi vào vụ, quả được bày bán nhiều tại các tuyến đường ở xã Phan Rang hay trên chợ mạng. Vì vỏ mỏng, dễ dập nên người bán thường chỉ thu hoạch và tiêu thụ trong thời gian ngắn để giữ được độ tươi ngon. Những khách ở xa thường được đóng gói cẩn thận để hạn chế va đập trong quá trình vận chuyển.
So với nhiều loại đặc sản nổi tiếng khác của Khánh Hòa như nho hay táo, quả da đá có giá khá bình dân. Tùy thời điểm và sản lượng, giá dao động khoảng 20.000–35.000 đồng/kg, có lúc chỉ khoảng 15.000 đồng/kg vào chính vụ. Mức giá này giúp bất cứ ai cũng có thể dễ dàng thưởng thức hoặc mua về làm quà.
