“Suy thoái não” được Đại học Oxford lựa chọn là một trong những từ khóa nổi bật của năm 2024. Khái niệm này dùng để mô tả tình trạng ngày càng phổ biến ở thanh thiếu niên khi tiếp xúc quá nhiều với các nội dung giải trí ngắn, thiếu chiều sâu trên mạng xã hội.
Việc tiếp nhận thông tin liên tục nhưng hời hợt khiến nhiều trẻ dần mất khả năng tập trung, ngại suy nghĩ, cảm xúc dễ dao động và trí nhớ suy giảm, những dấu hiệu được xem là nền tảng của sự sa sút về chức năng nhận thức.
Khi nghe đến cụm từ “tổn thương não”, không ít phụ huynh lập tức cho rằng nguyên nhân chính là điện thoại. Nhiều người lo lắng rằng video ngắn, trò chơi điện tử hay phim hoạt hình đang từng ngày làm ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển não bộ của trẻ.
Tuy nhiên, sau khi tiến hành nhiều cuộc nghiên cứu, các chuyên gia khoa học não bộ, nhận ra rằng vấn đề không đơn giản chỉ nằm ở thiết bị điện tử. Thực tế, tình trạng suy giảm khả năng tập trung và tư duy ở trẻ thường bắt nguồn từ ba yếu tố quan trọng trong môi trường sống và cách trẻ tương tác với thế giới xung quanh.
Các chuyên gia liệt kê 3 nguyên nhân chính khiến não bộ trẻ "suy thoái"
Thiếu ngủ
Nhiều bố mẹ không nhận ra rằng dấu hiệu đầu tiên của sự suy giảm chức năng não ở trẻ thường bắt đầu từ việc thiếu ngủ sau khi đèn đã tắt.
Có những học sinh tiểu học thường xuyên thức khuya để hoàn thành bài vở. Dù biết hôm sau con mệt mỏi, khó dậy và buồn ngủ ở lớp, nhiều phụ huynh vẫn cho rằng ngủ ít một chút không sao, miễn là việc học được đảm bảo.
Tuy nhiên, khoa học cho thấy giấc ngủ ban đêm đóng vai trò vô cùng quan trọng với não bộ trẻ. Khi trẻ ngủ sâu, dịch não tủy sẽ hoạt động như một “hệ thống làm sạch”, giúp loại bỏ các chất thải tích tụ trong não suốt cả ngày, những yếu tố có liên quan đến suy giảm trí nhớ và khả năng tập trung. Thiếu ngủ kéo dài có thể làm gián đoạn sự phát triển thần kinh, ảnh hưởng đến hormone tăng trưởng và khiến các kết nối não bộ hoạt động kém hiệu quả.
Một nghiên cứu của Đại học Lübeck (Đức) cho thấy, nhóm học sinh thức trắng đêm để học từ vựng quên trung bình khoảng 15% nội dung sau 48 giờ, trong khi nhóm học xong rồi ngủ đủ giấc vẫn ghi nhớ tốt. Điều này cho thấy ngủ đủ không làm giảm hiệu quả học tập, mà ngược lại còn giúp não ghi nhớ bền vững hơn.
Đáng lo hơn, thiếu ngủ dễ tạo thành vòng lặp tiêu cực: ngủ không đủ → mất tập trung trên lớp → bài tập tồn đọng → tiếp tục thức khuya → não bộ càng mệt mỏi → giảm hứng thú học tập → tìm đến điện thoại để giải trí. Nếu kéo dài, vòng xoáy này có thể âm thầm ảnh hưởng đến sự phát triển trí não và cảm xúc của trẻ.
Sự xâm lấn liên tục của các thiết bị điện tử
Sau khi nói về giấc ngủ, một yếu tố khác cũng khiến nhiều phụ huynh lo lắng chính là điện thoại di động và các thiết bị điện tử.
Thực tế, việc sử dụng điện thoại quá nhiều có thể ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng học tập và sự phát triển não bộ của trẻ. Giáo sư Ryuta Kawashima (Đại học Tohoku, Nhật Bản) từng theo dõi hơn 70.000 học sinh trong 10 năm và nhận thấy, thời gian dùng điện thoại càng nhiều, kết quả học tập càng giảm, đồng thời sự phát triển não bộ cũng bị ảnh hưởng.
Không ít học sinh ban đầu học lực tốt nhưng dần sa sút khi thói quen sử dụng điện thoại mất kiểm soát. Có em trong thời gian học trực tuyến đã vừa “nghe giảng” vừa xem phim, chơi game trên điện thoại. Khi kỳ thi đến gần, dù muốn tập trung học lại cũng rất khó, bởi não bộ đã quen với việc tìm đến video hay trò chơi mỗi khi cảm thấy căng thẳng hoặc nhàm chán.
Nguyên nhân là các video ngắn và trò chơi liên tục kích thích não tiết dopamine, chất tạo cảm giác hứng thú tức thời, khiến trẻ dễ hình thành thói quen lệ thuộc. Lâu dần, trẻ khó kiên nhẫn với những hoạt động cần tập trung sâu như đọc sách hay ghi nhớ kiến thức.
Nghiên cứu cũng cho thấy việc tiếp xúc màn hình điện thoại quá nhiều có thể ảnh hưởng đến vùng não liên quan đến kiểm soát cảm xúc và sự tập trung, khiến trẻ dễ mất chú ý và suy nghĩ hời hợt hơn. Khi não bộ quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh và ngắn, trẻ sẽ ngày càng khó duy trì sự tập trung cho những nhiệm vụ cần nỗ lực lâu dài.
Vì vậy, điện thoại không phải hoàn toàn xấu, nhưng nếu thiếu kiểm soát, có thể âm thầm làm giảm sự kiên nhẫn, khả năng tư duy và tính tự giác của trẻ theo thời gian.
Sự can thiệp quá mức của bố mẹ
Một người mẹ có con trai học lớp bốn vẫn mỗi sáng giúp con mặc quần áo, chuẩn bị bàn chải và sắp xếp cặp sách. Khi được hỏi vì sao không để con tự làm, chị chia sẻ rằng con làm chậm, nếu mẹ làm giúp thì con có thể ngủ thêm vài phút.
Nghe qua có vẻ rất quan tâm và chu đáo, nhưng sự chăm sóc quá mức đôi khi lại vô tình khiến trẻ thiếu cơ hội rèn luyện khả năng tự lập và suy nghĩ. Khi mọi việc đều được người lớn làm thay, trẻ dễ hình thành thói quen chờ đợi hướng dẫn, ít chủ động và gặp khó khăn trong việc tự xử lý vấn đề.
Một khảo sát tại một trường tiểu học ở Thượng Hải cho thấy, trong lớp 45 học sinh lớp bốn, nhiều em chưa biết buộc dây giày, không tự sắp xếp cặp sách và hầu như không tham gia việc nhà. Thậm chí có em 10 tuổi còn không biết bóc vỏ trứng vì từ nhỏ luôn được làm giúp. Kết quả là trẻ thường lúng túng trong sinh hoạt hằng ngày, hay quên đồ, khó tổ chức việc học và thành tích học tập cũng bị ảnh hưởng.
Các chuyên gia nhận xét rằng, năng lực sống hàng ngày có liên hệ chặt chẽ với khả năng học tập. Những việc nhỏ như gấp quần áo, dọn bàn học, cất đồ chơi hay phụ giúp việc nhà thực chất giúp trẻ rèn luyện tư duy sắp xếp, lập kế hoạch và phối hợp vận động, những kỹ năng quan trọng cho sự phát triển não bộ.
Theo khoa học thần kinh, não bộ càng được sử dụng đúng cách thì càng linh hoạt. Trẻ em cũng vậy, khi được trải nghiệm và tự làm những việc phù hợp với độ tuổi, khả năng suy nghĩ và tự chủ sẽ dần phát triển.
Vì thế, thay vì làm thay mọi việc, bố mẹ có thể trao cho con cơ hội được thử, được sai và được học từ chính trải nghiệm của mình. Não bộ trẻ có khả năng thích nghi rất tốt, chỉ cần người lớn điều chỉnh cách đồng hành đúng lúc, trẻ có thể phát triển tự tin và chủ động hơn mỗi ngày.
Để ngăn ngừa trẻ mắc chứng "suy giảm trí nhớ", bố mẹ cần làm ba điều
Hãy trả lại giấc ngủ cho trẻ và cho phép não bộ "khởi động lại"
Giấc ngủ đủ và đều đặn là bước đầu tiên giúp não bộ trẻ phục hồi và phát triển tốt hơn. Điều này cần sự kiên trì từ bố mẹ trong việc xây dựng thói quen ngủ lành mạnh.
Trước hết, hãy thiết lập giờ ngủ và giờ thức cố định mỗi ngày, chẳng hạn ngủ lúc 22h và thức dậy lúc 7h, đồng thời duy trì lịch trình này ngay cả vào cuối tuần để tạo nhịp sinh học ổn định.
Tiếp theo, bố mẹ nên giúp con cân đối việc học để đảm bảo thời gian nghỉ ngơi. Với những bài tập lặp lại hoặc nội dung trẻ đã nắm vững, có thể trao đổi với giáo viên để giảm bớt áp lực không cần thiết.
Cuối cùng, hãy tạo môi trường ngủ thoải mái: phòng ngủ yên tĩnh, ánh sáng dịu, nhiệt độ mát mẻ, hạn chế thiết bị điện tử trong phòng và tránh cho trẻ vận động mạnh trước giờ đi ngủ.
Quản lý hiệu quả các thiết bị điện tử để giảm tiếng ồn
Quản lý việc sử dụng thiết bị điện tử của trẻ không phải cấm đoán hoàn toàn, mà là hướng dẫn con thông qua những quy tắc rõ ràng và phù hợp.
Trước hết, bôd mẹ cần làm gương bằng cách hạn chế sử dụng điện thoại trước mặt con. Hai bên có thể cùng thống nhất các nguyên tắc sử dụng, như chỉ dùng thiết bị điện tử trong thời gian giới hạn mỗi ngày và không sử dụng sau 21 giờ, đồng thời kiên trì thực hiện.
Thực tế, nhiều trẻ phụ thuộc vào điện thoại vì cảm thấy thiếu sự kết nối và đồng hành từ gia đình. Khi bố mẹ quá bận rộn, trẻ dễ tìm niềm vui trong thế giới màn hình.
Vì vậy, hãy dành thời gian cùng con tham gia những hoạt động ý nghĩa như vận động thể thao, làm đồ thủ công, vẽ tranh hoặc cùng nhau khám phá bên ngoài qua những chuyến đi công viên, bảo tàng hay dã ngoại. Khi cuộc sống thực trở nên phong phú và thú vị, trẻ sẽ tự nhiên giảm sự phụ thuộc vào điện thoại và tìm thấy niềm vui từ những trải nghiệm đời thực.
Hạn chế làm mọi thứ và cho trẻ quyền tự chủ hơn trong quá trình phát triển
Tình yêu đúng nghĩa không phải là làm thay mọi việc cho con, mà là trao cho con cơ hội trải nghiệm, chịu trách nhiệm và trưởng thành.
Một cậu bé 14 tuổi ở Hàng Châu (Trung Quốc) đã học nấu ăn bằng cách quan sát mẹ mỗi ngày. Dần dần, em có thể tự chuẩn bị những bữa cơm đơn giản cho gia đình. Những trải nghiệm như vậy giúp trẻ trở nên tự lập và tự tin hơn trong cuộc sống.
Bố mẹ nên xem con như một thành viên thực sự của gia đình và giao những trách nhiệm phù hợp với từng độ tuổi:trước 6 tuổi, trẻ học tự chăm sóc bản thân. Khi học tiểu học, có thể làm những việc nhà đơn giản; đến tuổi trung học, nên được tham gia vào việc nhà và các quyết định chung để học cách chịu trách nhiệm.
Trẻ cần được quyền lựa chọn, thử sức, mắc lỗi và học từ trải nghiệm của mình. Khi có động lực và cơ hội rèn luyện, não bộ của trẻ sẽ phát triển như một hạt giống được nuôi dưỡng đầy đủ, lớn lên khỏe mạnh, vững vàng và hạnh phúc.
