Ở nhiều vùng cao phía Bắc, ngũ gia bì hương vốn không phải loại cây xa lạ. Trước đây, cây thường mọc tự nhiên trong rừng hoặc được người dân đem về trồng quanh vườn, ven bờ ao, bờ mương để làm hàng rào, ngăn gia súc phá hoại rau màu.
Theo thời gian, khi nhu cầu tìm kiếm các loại rau rừng, rau đặc sản ngày càng tăng, ngũ gia bì hương bắt đầu được nhiều hộ dân trồng rộng rãi để phục vụ nhu cầu của thị trường.
Không chỉ là nguyên liệu chế biến nhiều món ăn phổ biến, rau ngũ gia bì hương còn được ví như “nhân sâm rừng” nhờ mang lại một số lợi ích cho sức khỏe.
Ngũ gia bì hương xuất hiện phổ biến ở một số tỉnh thành miền Bắc như Tuyên Quang, Lào Cai, Phú Thọ, Sơn La…
Vài năm gần đây, khi rau ngũ gia bì hương được sử dụng làm thực phẩm phổ biến hơn, bà con trồng loại cây này để thu hái ngọn và lá non làm rau, phân phối tới các nhà hàng, quán ăn hoặc mang ra chợ bán.
Điểm đặc biệt của loại cây này nằm ở phần ngọn non. Khi mới nhú, ngọn ngũ gia bì hương có màu tím hoặc xanh non, mềm, mơn mởn, nhìn khá bắt mắt. Người dân thường hái phần đọt non để chế biến thành nhiều món ăn như luộc, xào, nấu canh hoặc ăn kèm trong bữa cơm gia đình. Với nhiều thực khách, vị của ngũ gia bì hương vừa lạ vừa quen, mang hương thơm nhẹ, có chút độ đắng đặc trưng của rau rừng nhưng hậu vị lại khá dễ chịu.
Không giống nhiều loại rau ngắn ngày phải gieo trồng liên tục, ngũ gia bì hương là cây bụi sống lâu năm. Cây có cành vươn dài, có gai, lá kép mọc so le; phần ngọn non chuyển màu xanh dần khi già. Một số tài liệu mô tả cây có thể cao từ 1-7m, quả khi chín có màu đen. Chính đặc tính sinh trưởng bền bỉ này khiến mô hình trồng ngũ gia bì hương được xem là trồng một lần, thu hoạch nhiều năm.
Một trong những lý do khiến nhiều nông dân vùng cao quan tâm đến nghề trồng ngũ gia bì hương là cây có tuổi thọ dài. Theo ghi nhận từ các mô hình trồng tại Tuyên Quang và Lào Cai, loại cây này có thể sinh trưởng nhiều năm, thậm chí được nhắc đến với tuổi thọ tới khoảng 20 năm nếu chăm sóc phù hợp.
Cách trồng ngũ gia bì hương không quá cầu kỳ. Cây thường được nhân giống bằng cành, phù hợp với khí hậu mát mẻ của vùng cao. Thời điểm trồng thuận lợi thường vào khoảng tháng 10-11 hằng năm.
Sau khi bén rễ và phát triển ổn định, cây cho thu hái phần ngọn non quanh năm. Một số hộ dân tận dụng phân chuồng hoai mục để bón, hạn chế sử dụng hóa chất, nhờ đó sản phẩm chất lượng cao và được ưa chuộng.
So với nhiều loại rau màu khác, trồng ngũ gia bì hương có lợi thế là không phải làm đất, xuống giống liên tục. Khi cây đã phát triển thành bụi, người trồng chỉ cần chăm sóc, tỉa cành, giữ độ ẩm và thu hái đúng lứa. Phần ngọn non được hái đều tay sẽ kích thích cây tiếp tục ra chồi mới. Nhờ vậy, loại rau rừng mọc non mơn mởn này có thể mang lại nguồn thu đều đặn cho người trồng.
Cây dễ trồng, dễ chăm sóc, thích nghi với khí hậu mát mẻ và có thể trồng xen dưới tán cây ăn quả, giúp người dân tận dụng diện tích đất sẵn có. Đây cũng là cách “lấy ngắn nuôi dài” khá phù hợp ở những vùng có cây ăn quả lâu năm.
Điểm hấp dẫn của nghề trồng ngũ gia bì hương là cây có thể cho thu hoạch nhiều đợt trong năm. Theo ước tính, mỗi tháng thu nhập của các nông dân có thể bỏ túi từ 5-10 triệu đồng cho khoảng diện tích trồng từ 2000-5000m2.
Con số này có thể không quá lớn nếu so với các mô hình nông nghiệp quy mô cao, nhưng với nông hộ miền núi, đây là nguồn thu ổn định, ít rủi ro và có thể tận dụng được quỹ đất trong gia đình.
Đặc biệt, do cây sống lâu năm, người trồng không phải đầu tư lại từ đầu sau mỗi vụ. Khi thị trường có nhu cầu, chỉ cần duy trì vườn cây khỏe, hái đúng lứa và đảm bảo chất lượng, ngũ gia bì hương có thể trở thành nguồn thu bền vững.
Một số người dân còn kết hợp trồng ngũ gia bì hương với các loại cây khác để đa dạng nguồn thu. Ở những vùng có khí hậu phù hợp, cây có thể được trồng ven bờ rào, bờ nương, dưới tán cây ăn quả hoặc trên diện tích đất chưa khai thác hết. Nhờ vậy, mô hình trồng ngũ gia bì hương có thể tận dụng triệt để quỹ đất.
Ngũ gia bì hương thường được người dân gọi bằng nhiều cách như rau ngũ gia bì, ngũ bì hương hay “rau sâm”. Cách gọi này xuất phát từ việc cây thuộc nhóm thực vật được dùng cả làm rau ăn và dược liệu trong dân gian. Từ lâu, giống cây này đã được sử dụng như vị thuốc trong các bài thuốc liên quan đến xương khớp, đau nhức hoặc phong thấp.
Ở góc độ ẩm thực, sức hút của ngũ gia bì hương đến từ sự khác biệt. Đây không phải loại rau phổ thông có thể tìm thấy ở mọi khu chợ, mà mang màu sắc của núi rừng, của bữa cơm vùng cao. Chính yếu tố “mới lạ” ấy khiến ngũ gia bì hương được nhiều người tìm mua để đổi vị.
Ngũ gia bì hương thường xuất hiện trong món ăn hằng ngày của người dân sống ở vùng núi phía Bắc.
Có thể thấy, nghề trồng ngũ gia bì hương đang cho thấy nhiều tín hiệu tích cực, khả quan. Từ một loại cây mọc hoang, cây chỉ được trồng làm hàng rào, ngũ gia bì hương dần trở thành rau đặc sản, được nhiều người biết đến hơn và mang lại nguồn kinh tế ổn định cho bà con vùng cao.
