Giữa mùa hè, những ly thạch sương sâm đen mát lạnh từ lâu đã trở thành món giải nhiệt quen thuộc của nhiều gia đình.
Ít ai biết rằng, phía sau món ăn dân dã ấy lại là cả một nghề trồng cây đang giúp nhiều hộ nông dân có thêm nguồn thu nhập ổn định. Từ loại dây leo mọc hoang nơi bờ rào, triền đồi hay ven suối, cây sương sâm nay được nhiều người mang về trồng quy mô lớn để hái lá bán quanh năm. Chỉ sau vài tháng chăm sóc, người trồng đã có thể thu hoạch liên tục, thậm chí thu về hàng chục triệu đồng mỗi tháng vào mùa cao điểm.
Sương sâm là loại cây dây leo thân mềm, thường mọc nhiều ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ, Đông Nam Bộ và một số khu vực miền Trung. Loại cây này có sức sống mạnh, dễ thích nghi với thời tiết nắng nóng, ít sâu bệnh nên trước đây thường mọc tự nhiên trong vườn nhà hoặc ven hàng rào mà ít được chú ý.
Khoảng vài năm trở lại đây, nhu cầu tiêu thụ thạch sương sâm tăng mạnh vào mùa hè khiến lá sương sâm trở thành mặt hàng được săn đón. Nhiều hộ dân bắt đầu chuyển sang trồng chuyên canh loại cây này để bán lá cho các quán chè, cơ sở sản xuất thạch hoặc bán lẻ ngoài chợ.
Sương sâm có thể trồng được quanh năm, tuy nhiên thời điểm tốt nhất là đầu mùa mưa khoảng tháng 5-6 âm lịch.
Điểm đặc biệt của cây sương sâm nằm ở phần lá. Khi vò nát lá với nước sạch, phần nhựa tiết ra sẽ đông lại thành lớp thạch màu xanh đen tự nhiên sau vài giờ. Thành phẩm có độ dai nhẹ, vị thanh mát và thường được ăn kèm nước đường, nước cốt dừa hoặc đá lạnh để giải nhiệt.
Không cần đầu tư máy móc hay kỹ thuật phức tạp, cây sương sâm phù hợp với mô hình kinh tế nhỏ lẻ tại nông thôn. Nhiều hộ tận dụng đất vườn, đất trống hoặc dựng giàn quanh nhà để trồng. Sau khoảng 3 đến 4 tháng, cây bắt đầu cho thu hoạch và có thể hái lá liên tục trong nhiều năm nếu chăm sóc tốt.
Theo nhiều nông dân, ưu điểm lớn nhất của cây sương sâm là dễ trồng và ít tốn công chăm sóc. Cây phát triển mạnh trong điều kiện khí hậu nóng ẩm, chỉ cần đất tơi xốp, thoát nước tốt và có giàn để leo. Người trồng thường nhân giống bằng cách giâm cành nên chi phí ban đầu không quá cao.
Sau khi trồng khoảng vài tuần, cây bắt đầu bò dây và phát triển rất nhanh. Để tăng năng suất lá, người dân chủ yếu bón phân hữu cơ hoặc phân chuồng hoai mục định kỳ. Mỗi ngày chỉ cần tưới nước một đến hai lần vào sáng sớm hoặc chiều mát là cây có thể xanh tốt quanh năm.
Lá và dây sương sâm tươi sau khi rửa sạch sẽ được vò với nước để tạo thành món thạch sương sâm thanh mát. Ngoài ra, lá sương sâm còn có thể phơi khô để dùng dần.
Một trong những lý do khiến nghề trồng sương sâm được nhiều người lựa chọn là khả năng thu hoạch liên tục. Sau lứa cắt đầu tiên, cây tiếp tục ra lá non rất nhanh. Trung bình mỗi tuần có thể hái lá một lần, đặc biệt vào mùa mưa cây phát triển mạnh, năng suất tăng đáng kể.
Hiện nay, lá sương sâm tươi được bán với giá dao động từ vài chục nghìn đồng mỗi ký tùy thời điểm. Vào mùa nắng nóng, nhu cầu tăng cao nên giá cũng nhích lên đáng kể. Với diện tích trồng từ 100-200m2 nhiều hộ có thể thu nhập ổn định mỗi tháng mà không cần đầu tư quá lớn.
Một số gia đình còn tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có để tự làm thạch sương sâm bán online hoặc cung cấp cho quán giải khát. Nhờ xu hướng ưa chuộng món ăn tự nhiên, ít đường và thanh mát, thạch sương sâm ngày càng được người tiêu dùng thành thị yêu thích.
Cây sương sâm là loài dây leo lâu năm, có tuổi thọ khá cao, trung bình sống và cho thu hoạch tốt trong khoảng trên 10 năm. Đây là loại cây thân leo, mọc dại, trồng làm cảnh hoặc phát triển kinh tế. Cây có thân dài từ 3-5m, có thể lên đến 10m ở những cây lâu năm
Không cầu kỳ như nhiều món tráng miệng hiện đại, thạch sương sâm ghi dấu bởi hương vị mộc mạc và cảm giác mát lành đặc trưng. Với nhiều người miền Tây hay miền Nam, đây là món ăn gắn liền với tuổi thơ những ngày hè oi bức.
Trước đây, các bà, các mẹ thường hái lá sương sâm sau vườn rồi vò bằng tay trong thau nước lớn. Công đoạn tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi sự khéo léo để nhựa lá tiết ra đều, tạo độ đông tự nhiên đẹp mắt. Sau vài giờ, phần nước chuyển thành lớp thạch mềm mịn có màu xanh đen đặc trưng.
Ngày nay, dù có nhiều loại thức uống hiện đại xuất hiện, thạch sương sâm vẫn giữ được sức hút riêng nhờ yếu tố thanh mát và gần gũi. Tại nhiều địa phương, món ăn này còn trở thành đặc sản mùa hè được du khách tìm thử khi ghé thăm.
Ngoài công dụng giải nhiệt, sương sâm còn được nhiều người ưa chuộng nhờ cảm giác dễ ăn, ít ngọt và phù hợp với thời tiết nóng. Nhiều quán cà phê, tiệm chè hiện cũng biến tấu sương sâm kết hợp cùng hạt chia, nước cốt dừa, sữa tươi hoặc trái cây để phù hợp khẩu vị giới trẻ.
Trong bối cảnh nhiều mô hình nông nghiệp cần vốn đầu tư lớn và tiềm ẩn rủi ro thị trường, cây sương sâm lại trở thành lựa chọn an toàn đối với nhiều hộ dân. Nhờ đặc tính dễ sống, thời gian thu hoạch nhanh và nhu cầu ổn định, loại cây này giúp người trồng có nguồn thu đều đặn quanh năm.
Tại một số địa phương miền Tây, nhiều hộ đã mở rộng diện tích trồng sương sâm thay cho các loại cây ngắn ngày kém hiệu quả. Có người kết hợp làm du lịch trải nghiệm, cho khách tham quan tự tay hái lá và làm thạch sương sâm tại vườn.
Không dừng ở việc bán lá tươi, nhiều cơ sở còn chế biến thành bột sương sâm khô, thạch đóng ly hoặc sản phẩm ăn liền để nâng cao giá trị. Từ một loại cây quê dân dã, sương sâm đang mở ra hướng đi mới cho không ít nông dân muốn đổi mới cơ cấu cây trồng, tìm kiếm thêm nguồn thu nhập để cải thiện chất lượng cuộc sống.
