Ở những làng chài ven biển miền Trung, khi những chuyến ghe lưới vây cập bến cũng là lúc nhiều phụ nữ tất bật bước vào một công việc đặc biệt là ngồi bên những mẻ cá ngần vừa được thu hoạch, dùng đôi đũa tre vót nhọn để nhặt từng con cá tạp. Công việc tưởng chừng đơn giản ấy lại đang giúp nhiều lao động vùng biển có thêm nguồn thu nhập ổn định, có ngày kiếm cả triệu đồng khi cá trúng mùa.
Đây là loài cá nhỏ, thân mảnh, không vảy, ít tanh, được người tiêu dùng ưa chuộng nhờ vị ngọt tự nhiên và giá trị dinh dưỡng cao. Cá ngần còn được đánh giá là nguồn thực phẩm giàu đạm, canxi và omega-3, phù hợp để chế biến thành nhiều món ăn dân dã trong bữa cơm gia đình.
Cá cơm ngần (cá ngần) là loài cá đặc sản có thân nhỏ, trong suốt, không xương dăm, thịt mềm và vị ngọt thanh, thường có vào tháng 4-6 dương lịch.
Nếu trước đây cá ngần chủ yếu phục vụ thị trường trong nước thì những năm gần đây, loại cá này còn được thu mua, sơ chế để xuất khẩu sang các thị trường như Hàn Quốc, Đài Loan. Chính nhu cầu xuất khẩu đã kéo theo sự phát triển của các xưởng sơ chế ven biển, mở ra thêm việc làm cho nhiều lao động địa phương, đặc biệt là phụ nữ ở độ tuổi trung niên, mẹ bỉm hay bà nội trợ.
Để đạt tiêu chuẩn xuất khẩu, cá ngần sau khi được đưa từ ghe vào bờ không thể bán ngay mà phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Cá được rửa sạch, hấp chín, nhặt bỏ cá tạp rồi đem phơi một nắng. Mỗi khâu đều cần sự nhanh tay, cẩn thận, bởi cá nhỏ, dễ nát, nếu làm không khéo sẽ ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm.
Tại các xưởng chế biến, nhịp độ làm việc gần như phụ thuộc hoàn toàn vào con nước và thời điểm tàu thuyền cập bến. Có hôm cá về vào ban ngày, có hôm giữa đêm, nhưng chỉ cần có cá là người làm lại tất bật tập trung. Những sọt cá nặng 15-20kg được chuyển về lò hấp, sau đó tỏa ra các khu vực nhặt cá, phơi cá. Trong chuỗi công việc ấy, công đoạn nhặt cá tạp được xem là vất vả nhất, đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi mắt tinh tường.
Điều đặc biệt là dụng cụ làm nghề không phải máy móc hiện đại mà chỉ là đôi đũa tre được vót thật nhọn. Người làm dùng đũa khều nhẹ trên mẻ cá đã hấp, gắp bỏ từng con cá tạp lẫn bên trong. Công việc nhìn qua có vẻ nhẹ nhàng, nhưng để ngồi hàng giờ dưới nắng, tay liên tục đảo cá, mắt căng ra phân biệt từng con cá nhỏ, không phải ai cũng chịu được.
Có thể nói, mặc dù cái nghề sơ chế cá cơm thoạt nhìn có vẻ đơn giản và cho dù bất kỳ ai ở bất kỳ độ tuổi nào cũng có thể làm được, nhưng ngồi lâu thì lại rất đau lưng, đòi hỏi người làm phải kiên nhẫn và chịu khó...
Nhiều phụ nữ trong làng vẫn nói vui rằng đây là nghề “chỉ cần biết cầm đũa là kiếm được tiền”. Nhưng phía sau câu nói vui ấy là cả ngày ngồi đau lưng, mỏi mắt, bàn tay thoăn thoắt trên những mẻ cá nóng. Với họ, đôi đũa tre không chỉ là dụng cụ lao động mà còn là thứ giúp bữa cơm gia đình thêm phần chắc chắn trong những ngày biển được mùa.
Tiền công của người thợ được tính theo sọt cá, mỗi sọt nặng khoảng 15-20kg, người làm nhận khoảng 10.000-15.000 đồng/sọt. Trung bình một ngày, nếu lượng cá vừa phải, mỗi người có thể làm từ 20 đến 40 sọt, tương đương thu nhập khoảng 300.000-500.000 đồng/ngày.
Vào những hôm ghe vào nhiều, cá đổ về liên tục, số lượng cần chế biến có thể lên đến cả trăm sọt. Khi đó, thu nhập của mỗi lao động có thể đạt hơn 1 triệu đồng/ngày. Với phụ nữ vùng biển, đây là khoản tiền không nhỏ, nhất là trong bối cảnh phần lớn công việc ở địa phương vẫn mang tính thời vụ, phụ thuộc vào biển, vào thời tiết và sản lượng đánh bắt.
Tuy nhiên, nghề này cũng có tính bấp bênh đặc trưng của đời sống ven biển. Không phải ngày nào cũng trúng cá, không phải lúc nào các xưởng chế biến cá ngần cũng có việc đều. Thu nhập cao chỉ xuất hiện trong những ngày cá về nhiều, còn ngày ít cá, người làm chỉ có thể tranh thủ vài giờ hoặc nghỉ ngơi để chờ chuyến sau. Chính vì vậy, dù có thể kiếm tiền triệu trong ngày trúng đậm, phần lớn lao động vẫn xem đây là nguồn thu nhập bổ sung hơn là công việc ổn định quanh năm.
Dụng cụ làm việc rất đơn giản chỉ cần đôi bao tay và đũa tre là có thể bắt tay vào làm việc. Đôi đũa tre với đầu thật nhọn để dễ nhặt cá tạp hay rong, tảo hoặc tạp chất lẫn trong mẻ cá
Sau khi được lựa sạch, cá ngần sẽ được đem phơi trên các bãi đất trống ven biển. Những sọt cá trắng bạc trải dài dưới nắng tạo nên khung cảnh lao động đặc trưng của làng biển vào mùa. Khi đạt độ khô nhất định, cá được đóng bao, giao cho thương lái hoặc các đơn vị chuyên thu mua để đưa vào quy trình xuất khẩu.
Từ con cá nhỏ ngoài biển, qua đôi tay cần mẫn của người lao động, sản phẩm trở thành mặt hàng có giá trị kinh tế cao hơn, được bán cho các công ty xuất khẩu với giá khoảng 80.000-100.000 đồng/kg.
Từ đôi đũa tre vót nhọn và sự tỉ mỉ của những bàn tay lao động, một nghề tưởng như đơn sơ lại mở ra cơ hội tăng thu nhập, giúp người dân bám biển, bám làng và tăng thêm thu nhập cho gia đình.
