Cây khế vốn quen thuộc trong vườn nhà người Việt. Quả khế dùng làm rau, nấu canh chua, ngâm chua ngọt; lá và hoa cũng xuất hiện trong nhiều kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Trong dân gian, cây khế được xem là loại cây có nhiều bộ phận hữu ích. Tuy nhiên, không phải mẹo truyền miệng nào cũng đã được y học hiện đại chứng minh. Dưới đây là những cách sử dụng lá khế, hoa khế và quả khế thường được nhắc đến.
1. Lá khế – mẹo dân gian thường dùng khi da bị ngứa, rôm sảy
Lá khế là bộ phận được nhắc đến khá nhiều trong các bài thuốc dân gian. Theo kinh nghiệm truyền thống, lá khế thường được sử dụng để hỗ trợ làm dịu những vùng da ngứa ngáy, khó chịu, đặc biệt khi thời tiết nóng ẩm, rôm sảy, mụn nhọt.
Một cách dùng quen thuộc là lấy một nắm lá khế tươi, rửa sạch, vò nhẹ hoặc giã dập rồi đun với nước. Để nước nguội đến nhiệt độ dễ chịu, người dân thường dùng để rửa ngoài da. Một số nơi còn dùng lá khế nấu nước tắm.
Sở dĩ mẹo này được lưu truyền là bởi lá khế có chứa các hợp chất thực vật, trong đó có flavonoid và một số chất chống oxy hóa. Tuy nhiên, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng để khẳng định nước lá khế điều trị được các bệnh ngoài da. Không nên dùng lên vết thương hở, vùng da nhiễm trùng hoặc thay thế thuốc điều trị khi bị viêm da nặng.
2. Hoa khế – nguyên liệu được dùng trong một số bài thuốc cổ truyền
Hoa khế nhỏ, có màu hồng tím nhạt, thường mọc thành từng chùm trên cành. Không chỉ có tác dụng tạo quả, hoa khế còn xuất hiện trong một số kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của dân gian.
Theo cách dùng truyền thống, hoa khế được thu hái khi còn tươi, rửa sạch và sử dụng trong một số bài thuốc phối hợp. Có nơi dùng hoa khế phơi khô để bảo quản, sau đó kết hợp với những nguyên liệu thảo dược khác.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ kinh nghiệm dân gian với công dụng chữa bệnh đã được kiểm chứng. Hiện chưa có đủ nghiên cứu trên người để xác nhận hoa khế có thể chữa ho, tiêu đờm hay điều trị các bệnh đường hô hấp như một số lời truyền miệng. Vì vậy, không nên tự ý sắc uống hoa khế để điều trị bệnh, nhất là với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người đang dùng thuốc.
3. Quả khế – vừa là thực phẩm vừa cung cấp vitamin C
Trong ba bộ phận của cây khế, quả khế là nguyên liệu quen thuộc nhất trong đời sống. Quả có vị chua hoặc ngọt tùy giống, chứa nước, chất xơ và vitamin C, góp phần bổ sung dưỡng chất trong chế độ ăn hằng ngày.
Người Việt thường dùng quả khế chua để nấu canh, kho cá, ăn kèm các món cuốn hoặc làm gia vị tạo vị chua tự nhiên. Khế ngọt có thể ăn trực tiếp khi chín, dùng làm nước ép hoặc chế biến thành món ăn giải khát.
Theo kinh nghiệm dân gian, khế còn được sử dụng trong một số mẹo chăm sóc sức khỏe, chẳng hạn dùng quả khế chín trong chế độ ăn khi cơ thể mệt mỏi, muốn bổ sung nước và vitamin. Tuy nhiên, không nên xem nước ép khế là bài thuốc chữa bệnh hay phương pháp giải nhiệt có tác dụng điều trị đặc hiệu.
Một lưu ý đặc biệt quan trọng: Người mắc bệnh thận cần tránh ăn khế, kể cả khế chua và khế ngọt. Khế chứa oxalate và độc tố thần kinh caramboxin, có thể gây ngộ độc nghiêm trọng ở người suy giảm chức năng thận, thậm chí dẫn đến co giật và tử vong. Người có tiền sử bệnh thận nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
4. Những điều cần lưu ý khi sử dụng cây khế làm mẹo chăm sóc sức khỏe
Dù là loại cây quen thuộc, việc sử dụng lá, hoa và quả khế cũng cần thận trọng.
- Chỉ sử dụng lá và hoa sạch, không bị phun thuốc bảo vệ thực vật hoặc nhiễm bẩn.
- Không uống nước sắc từ lá, hoa khế với liều lượng tùy ý khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
- Không đắp lá khế lên vùng da có vết thương hở, mưng mủ hoặc nhiễm trùng.
- Người có bệnh thận cần đặc biệt tránh sử dụng quả khế.
- Khi xuất hiện dị ứng, nổi mẩn hoặc khó chịu sau khi sử dụng, cần ngừng ngay.
Những mẹo dân gian có thể mang giá trị kinh nghiệm, nhưng không phải cứ nguyên liệu tự nhiên là an toàn tuyệt đối.
