Cà cuống vốn được mệnh danh là "nhân sâm” ở quê Việt Nam. Trong lịch sử, tinh dầu cà cuống là vật phẩm tiến vua, là linh hồn của những món ăn tinh túy đất Hà Thành như bún chả, bún thang hay bánh cuốn Thanh Trì.
Cà cuống - một loại côn trùng cánh nửa, sống dưới nước, kích thước lớn (7-8cm), có màu nâu đậm và nổi tiếng với phần bọng tinh dầu thơm đặc trưng. Đây là đặc sản quý hiếm, từng phổ biến ở đồng quê nhưng hiện khan hiếm và thường được nuôi thương phẩm để làm nước mắm, chế biến món ăn hoặc làm nguyên liệu trong Đông y.
Điểm đắt giá nhất của cà cuống nằm ở hai túi tinh dầu nhỏ xíu nằm dưới ngực của con đực. Tinh dầu này có mùi thơm kết hợp giữa hương quế, hương hồi và một chút nồng nàn đặc trưng không loài nào có được. Chỉ cần một đầu tăm chấm vào nước mắm, hương vị của món ăn sẽ được nâng tầm lên một đẳng cấp hoàn toàn khác. Chính vì sự khan hiếm và quy trình khai thác kỳ công, giá cà cuống nguyên con hoặc tinh dầu nguyên chất luôn nằm ở mức đắt đỏ.
Ngoài việc cung cấp nguồn thực phẩm giàu protein, giá trị kinh tế cốt lõi của cà cuống nằm ở hai túi tinh dầu quý giá của con đực.
Từng là loài côn trùng phổ biến trên các cánh đồng lúa nước, cà cuống dần biến mất do sự tác động của tự nhiên và con người. Song, nhìn thấy giá trị kinh tế từ cà cuống, nhiều nông dân đã học hỏi, tìm cách đem về nuôi, nhân giống và nhận được nhiều tín hiệu khả quan.
Sở dĩ, cà cuống có mức giá lên đến hàng triệu đồng/kg là vì không chỉ khan hiếm hàng mà việc nuôi cà cuống còn rất khó, đòi hỏi sự tỉ mỉ, cẩn trọng.
Cà cuống chỉ tồn tại được trong nguồn nước tuyệt đối không có dư lượng thuốc trừ sâu hay hóa chất. Bể nuôi được làm bằng khung sắt phủ bạt, đặt ngoài trời, có nắp lưới che chắn, bên trong thả rong rêu, lục bình và đặt cây gỗ để tạo môi trường tự nhiên.
Để vận hành một trang trại nuôi cà cuống thành công, hệ thống lọc nước tuần hoàn là ưu tiên số một. Mỗi mét vuông bể có thể thả từ 70 - 80 con, nhưng người nuôi phải thường xuyên dọn chuồng và thay nước. Đặc biệt, thức ăn của cà cuống phải là đồ tươi sống như cá mồi, ếch con hoặc nhái. Việc kiểm soát chất lượng thức ăn và vệ sinh nguồn nước chính là rào cản kỹ thuật lớn nhất mà người nuôi cần vượt qua để tránh những thất bại ngay từ giai đoạn nhân đàn đầu tiên.
Bể nuôi cà cuống có thể làm bằng xi măng, nhựa hoặc tôn. Bể cần có kích thước phù hợp với số lượng cà cuống nuôi. Để đảm bảo nguồn nước nuôi đủ sạch, người nuôi phải thay nước, dọn bể thường xuyên.
Điểm thú vị và cũng gian truân nhất của nghề này nằm ở giai đoạn sinh sản. Cà cuống đẻ quanh năm, mỗi ổ trứng có thể lên tới 100 quả. Tuy nhiên, bản năng sinh tồn của chúng rất khắc nghiệt. Trong quá trình ghép đôi, những con cái khác thường tìm cách phá hủy trứng của đối thủ để thay thế bằng trứng của mình.
Vì vậy, kinh nghiệm xương máu của những người đi trước là phải theo dõi liên tục để tách những con cái chưa đẻ sang bể riêng ngay khi phát hiện có ổ trứng.
Từ khi trứng nở đến lúc thành ấu trùng và lột xác 5 lần để trưởng thành chỉ mất khoảng 45 ngày. Nếu nuôi để lấy giống, chu kỳ này kéo dài khoảng 75 ngày. Một quy trình khép kín và tỉ mỉ là chìa khóa để duy trì sản lượng ổn định lên tới hàng nghìn con mỗi tháng.
Với giá bán lẻ khoảng 50.000 đồng cho mỗi con đực sống, một bể nuôi vỏn vẹn 60m2 có thể mang lại doanh thu hàng trăm triệu đồng. Tuy nhiên, thay vì chỉ bán thương phẩm, các mô hình tiên tiến hiện nay đang chuyển hướng sang chế biến.
Sản phẩm nước mắm cà cuống thứ nước chấm hảo hạng có vị hăng cay, mằn mặn hòa quyện cùng tinh dầu đã và đang là mặt hàng chủ lực giúp gia tăng giá trị của cà cuống.
Cà cuống được sử dụng để chế biến nước mắm là con cà cuống đực, chỉ có con đực mới có chứa túi tinh dầu. Sau khi con cà cuống đực đạt tiêu chuẩn sẽ được sơ chế, sau đó được cho vào chai nước mắm nguyên chất để trở thành một loại nước mắm có hương vị thơm, cay đặc biệt.
Nhờ việc làm chủ quy trình nhân giống và kiểm soát chặt chẽ các giai đoạn sinh trưởng, người nuôi có thể chủ động thiết lập chu kỳ gối đầu cho các lứa cà cuống.
Một con cà cuống từ lúc nở từ trứng đến lúc chế biến được nước mắm phải trải qua 5 lần lột xác (kéo dài 40 ngày), sau 10 ngày nữa cà cuống mới có phấn trắng ở bụng. Lúc này, cà cuống có tinh dầu cao nhất và sẽ được sơ chế để làm nước mắm.
Bên cạnh đó, nhiều nông dân bắt tay vào khai thác xác cà cuống sau khi lột hoặc dùng cà cuống thương phẩm để ngâm rượu, làm thuốc hỗ trợ điều trị bệnh cũng mở ra những tệp khách hàng mới, từ người sành ăn đến người quan tâm đến sức khỏe. Hiện giá cà cuống thương phẩm có giá từ 1-2 triệu đồng/kg, còn nước mắm cà cuống giá từ 250.000 đồng/500ml.
Nghề nuôi cà cuống không dành cho những người thích "ăn xổi". Nó đòi hỏi sự kiên trì, quan sát tỉ mỉ và một tình yêu với những giá trị truyền thống. Với mức lợi nhuận có thể đạt tới 50-100 triệu đồng/tháng cho mỗi mô hình hộ gia đình, đây không chỉ mở ra cơ hội về kinh tế mà còn giữ một nét văn hóa ẩm thực của Việt Nam.
