Nhắc đến những loại trái cây dân dã gắn liền với tuổi thơ của người dân miền Tây Nam Bộ, bên cạnh trái quách, trái bần hay dừa nước, không thể không kể đến trái cám rừng. Đây là loại quả còn khá xa lạ với nhiều người ở thành thị nhưng lại là đặc sản độc đáo của vùng sông nước, mang hương vị riêng khó nhầm lẫn.
Cây cám có tên khoa học là Parinari annamensis (Hance) J.E. Vidal, thuộc bộ Sơ ri (Malpighiales). Loài cây này phân bố khá rộng ở Việt Nam, Lào, Campuchia và Thái Lan. Tại Việt Nam, cây cám thường mọc tự nhiên ở các khu rừng, những vùng đất thấp dưới 800m so với mực nước biển, đặc biệt là khu vực đồng bằng sông Cửu Long và các tỉnh miền Tây Nam Bộ. Cây ưa đất cát hoặc đất pha sỏi đá có độ ẩm cao, thường xuất hiện ở những nơi gần sông rạch.
Trong tự nhiên, cây cám là loài thân gỗ trung bình đến lớn, có thể cao từ 15 đến 30 mét, đường kính thân đạt từ 30 đến 60cm. Hoa cám màu trắng, mọc thành chùm ở ngọn và tỏa hương thơm dễ chịu. Khi đến mùa, cây cho rất nhiều quả. Trái cám có hình trứng hoặc gần hình cầu, dài khoảng 4cm, rộng khoảng 3cm. Bên ngoài quả có lớp vỏ dày, sần sùi, phủ những vảy màu xám bạc đặc trưng. Chính vì vẻ ngoài này mà ở một số địa phương, người dân còn gọi là trái cá.
Đối với nhiều thế hệ người miền Tây, trái cám là một phần ký ức tuổi thơ không thể quên. Vào khoảng tháng 10 âm lịch đến hết tháng Giêng năm sau là mùa trái cám chín. Những quả cám vàng nâu tỏa hương thơm dịu dàng, hấp dẫn. Ngày trước, trẻ em thường theo người lớn ra ven sông hoặc vào những khu rừng gần nhà để hái cám. Sau khi đập bỏ lớp vỏ cứng bên ngoài, phần nhân bên trong hiện ra với hình dạng độc đáo giống như một con cá nhỏ được xếp lớp. Đây cũng là phần ngon nhất của quả.
Phần nhân trái cám khi chín có màu ngà, béo bùi, vị ngọt thanh và thơm mát. Nhiều người ví hương vị của nó giống quả sắn chín hoặc phần cơm dừa non. Người dân miền Tây thường ăn trực tiếp hoặc dầm với đường và đá lạnh để tạo thành món giải nhiệt hấp dẫn trong những ngày nắng nóng. Ngoài ra, nhân trái cám còn được dùng để ngâm rượu. Rượu cám có hương thơm đặc trưng, thường được người dân địa phương dùng để đãi khách trong những dịp quan trọng.
Không chỉ là một loại trái cây ngon, cám còn được dân gian xem như một vị thuốc tự nhiên. Quả cám non thường được xắt lát, phơi khô để hỗ trợ điều trị tiêu chảy và các vấn đề về tiêu hóa. Trái chín được cho là giúp nhuận tràng, hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn. Một số tài liệu còn cho biết quả cám chứa nhiều vitamin và khoáng chất có lợi cho sức khỏe. Bên cạnh đó, hạt cám chứa lượng dầu đáng kể, có thể sử dụng trong ngành mỹ phẩm và sản xuất xà phòng cao cấp.
Trên chợ mạng, trái cám được bán với giá khoảng 75.000 đồng/kg. Vì hương vị lạ lẫm, loại quả này được người thành phố tò mò tìm mua về thưởng thức.
Trong những năm gần đây, một số người trồng cây cám tại nhà. Trên các diễn đàn cây cảnh và hội nhóm làm vườn, không ít người tìm kiếm giống cây cám để trồng trong sân vườn nhằm lấy bóng mát, tạo cảnh quan và thu hoạch trái. Cây cám có khả năng thích nghi khá tốt với điều kiện khí hậu miền Tây, ít sâu bệnh và không đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc quá phức tạp.
Để cây phát triển tốt, người trồng nên chọn vị trí có nhiều ánh nắng, đất tơi xốp và thoát nước tốt. Cây cần được tưới nước đều trong giai đoạn còn nhỏ. Sau khi bén rễ và phát triển ổn định, cây có thể sinh trưởng tương đối tự nhiên. Với những khu vườn rộng ở nông thôn, cây cám còn được trồng làm cây bóng mát lâu năm.
