Mơ bồ hóng là loại quả đặc sản gắn với cảnh sắc núi rừng Hương Tích, nơi có điều kiện thổ nhưỡng đặc biệt nhờ địa hình núi đá vôi. Loại quả này gây chú ý bởi lớp vỏ trơn bóng, khi chín chuyển màu vàng nhạt như mỡ gà, thịt quả dày, mọng nước và có vị chua thanh đặc trưng. Loại quả này thường được dùng để ngâm đường làm nước giải khát, ngâm rượu hoặc chế biến thành nhiều thức uống hấp dẫn.
Không chỉ là thức quả dân dã, mơ còn góp phần tạo nên nét riêng trong văn hóa ẩm thực của vùng đất gắn với quần thể danh thắng chùa Hương.
Điểm dễ nhận biết của mơ bồ hóng là sự thay đổi màu sắc khi quả trưởng thành. Lúc còn xanh, quả có màu xanh đậm, tỏa hương thơm đặc trưng. Khi chín, lớp vỏ chuyển dần sang màu vàng nhạt như mỡ gà, bề mặt trơn và bóng. Chính đặc điểm này khiến giống mơ được gọi bằng cái tên khá lạ là mơ bồ hóng.
Quả mơ thường có phần thịt mọng nước, cùi tương đối dày, hạt nhỏ. Khi thưởng thức, người ăn cảm nhận rõ vị chua nhẹ, thanh mát, không quá gắt. Hương thơm của mơ khá đặc trưng, có thể cảm nhận ngay cả khi quả chưa chín hẳn. Nhờ sự kết hợp giữa vị chua và hương thơm tự nhiên, mơ bồ hóng phù hợp để chế biến thành nhiều món ăn, thức uống thay vì chỉ ăn trực tiếp.
Tuy nhiên, loại quả này cũng có nhược điểm là lớp vỏ mềm, dễ bị thâm và dập khi va chạm. Vì vậy, mơ tươi không thuận lợi cho việc bảo quản lâu ngày hoặc vận chuyển đường dài nếu không được thu hái, đóng gói cẩn thận. Khi mua, người tiêu dùng nên chọn những quả còn nguyên vẹn, không có dấu hiệu dập nát, úng hỏng và ưu tiên chế biến sớm để giữ được hương thơm tự nhiên.
Mơ bồ hóng còn được phân biệt theo khu vực sinh trưởng. Những cây mọc giữa thung lũng thường cho quả thưa hơn, một số quả có vị hơi đắng. Trong khi đó, mơ mọc ở sườn núi thường sai quả, kích thước nhỏ hơn, phần thịt chắc và giòn. Sự khác biệt này tạo nên nét phong phú cho đặc sản mơ của vùng chùa Hương.
Một trong những cách sử dụng phổ biến nhất là ngâm mơ với đường để làm nước giải khát. Quả sau khi nhặt bỏ những trái hỏng, rửa sạch và để thật ráo nước sẽ được ngâm cùng đường trong bình sạch. Sau một thời gian, đường tan, nước mơ tiết ra có vị chua ngọt, hương thơm dịu. Khi dùng, chỉ cần pha một lượng nước mơ với nước lọc, thêm đá tùy thích là có thức uống giải khát phù hợp trong những ngày nóng.
Ngoài ngâm đường, mơ bồ hóng còn được dùng để ngâm rượu. Rượu mơ Hương Tích được biết đến với màu vàng đẹp mắt, mùi thơm của quả chín và vị ngọt thanh xen lẫn chút chua dịu. Để có thành phẩm thơm ngon, người làm thường chú trọng khâu chọn quả, sơ chế và bảo đảm dụng cụ ngâm sạch sẽ. Với rượu ngâm tại nhà, cần sử dụng nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng, kiểm soát thời gian ngâm và uống có chừng mực.
Mơ cũng có thể được dùng làm siro, nước cốt hoặc chế biến thành một số món ăn tạo vị chua. Khi ngâm hoặc nấu, hương thơm đặc trưng của quả vẫn là yếu tố khiến loại nguyên liệu này được yêu thích. Tuy nhiên, mơ tươi có vị chua nên không phải ai cũng phù hợp để ăn nhiều, đặc biệt khi bụng đói. Các sản phẩm ngâm đường cũng cần được sử dụng hợp lý do có thể chứa lượng đường đáng kể.
Mơ bồ hóng Hương Tích thường được thu hoạch vào mùa hè, khoảng cuối xuân đến đầu hè, tùy thời tiết và điều kiện sinh trưởng từng năm. Đây là khoảng thời gian quả chuyển từ xanh sang vàng, hương thơm rõ hơn và thích hợp để thu hái, chế biến. Vì quả mềm, dễ dập, mơ tươi thường cần được lựa chọn và xử lý nhanh sau khi thu hoạch. Người mua muốn ngâm đường hoặc ngâm rượu nên ưu tiên những quả vừa độ già, không bị sâu, thối hay nứt vỏ.
Đến mùa, loại quả này được bán trên thị trường với giá từ 25.000 đồng/kg. Thời điểm đầu mùa hoặc lúc khan hiếm, giá có thể tới 85.000 đồng/kg.
Đáng chú ý, diện tích mơ khu vực chùa Hương Tích hiện đã thu hẹp so với thời kỳ trước. Khu vực này từng có những rừng mơ với nhiều cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, cho sản lượng quả lớn. Mơ bồ hóng có thể được nhân rộng bằng cách gieo hạt hoặc ghép cây, nhưng để bảo tồn đúng đặc tính của giống, người trồng nên tìm hiểu phương pháp nhân giống phù hợp từ các vườn cây có nguồn gốc rõ ràng.
