Ẩn mình giữa những cánh rừng và vùng đồi núi phía Bắc, quả lụ có vẻ ngoài mộc mạc nhưng lại sở hữu vị chua rất riêng. Từ thứ quả rừng từng được người dân hái về nấu canh, kho cá, lụ ngày càng được nhiều người thành phố tìm mua bởi hương vị đặc biệt, vừa chua thanh vừa thơm, thích hợp để tạo vị cho nhiều món ăn.
Quả lụ thường được tìm thấy ở khu vực bìa rừng tại một số tỉnh miền núi phía Bắc như Phú Thọ, Lạng Sơn, Lào Cai... Cây có thể cao khoảng 10-15m, sinh trưởng khá tự nhiên nên trước đây người dân chủ yếu vào rừng hái quả thay vì trồng đại trà. Hình dáng quả lụ khá giống trái dọc khiến những người lần đầu nhìn thấy dễ nhầm lẫn, song khi thưởng thức mới nhận ra hương vị của hai loại quả này không hoàn toàn giống nhau.
Điểm khiến quả lụ được nhớ đến nhiều nhất chính là vị chua. Không gắt và sắc như chanh, cũng không có vị chua đặc trưng của sấu, quả lụ mang vị chua thanh, dịu và có mùi thơm riêng. Khi được dùng làm nguyên liệu nấu ăn, vị chua của quả hòa vào nước dùng, tạo cảm giác đậm đà nhưng vẫn thanh mát, rất hợp với những món có cá hoặc thịt.
Ở vùng núi phía Bắc, quả lụ từ lâu đã xuất hiện trong những gian bếp gia đình. Một trong những cách sử dụng phổ biến nhất là nấu canh chua. Những quả lụ già được cho vào nồi canh cá để tạo vị chua tự nhiên. Nước canh sau khi nấu có vị chua nhẹ, thơm, giúp món cá trở nên dễ ăn hơn mà không cần dùng tới chanh hay các loại gia vị tạo chua khác.
Người dân địa phương thường không chọn quả quá non để nấu canh bởi vị chua lúc này chưa đạt độ ngon. Quả già, vỏ chuyển từ xanh nhạt sang xanh sẫm, cầm chắc tay được đánh giá là ngon hơn. Khi nấu, quả có thể được rửa sạch, dùng nguyên quả hoặc dầm nhẹ để phần thịt và vị chua hòa vào nước dùng.
Không chỉ nấu canh cá, quả lụ còn được dùng để kho cá, kho thịt. Vị chua thanh giúp cân bằng độ béo, làm món ăn đậm đà nhưng không bị ngấy. Đặc biệt với những món cá có vị béo hoặc mùi đặc trưng, một chút quả lụ có thể tạo nên sự hài hòa cho món ăn.
Với những người từng ăn quả lụ từ nhỏ, cách thưởng thức đơn giản nhất lại là ăn trực tiếp. Quả lụ có thể rửa sạch rồi chấm với muối ớt. Vị chua tự nhiên kết hợp cùng vị mặn, cay của muối khiến món ăn vặt dân dã này khá cuốn miệng. Đây cũng là cách thưởng thức gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều người miền núi, khi mỗi mùa quả về, trẻ nhỏ theo người lớn vào rừng hái quả rồi ăn ngay tại chỗ.
Một điểm thú vị là quả lụ có thể được bảo quản để sử dụng lâu hơn. Khi mua được quả già, người dùng có thể rửa sạch, để ráo rồi bảo quản trong ngăn đá, khi cần lấy ra dùng dần. Ngoài ra, quả cũng có thể thái thành miếng rồi phơi khô. Lụ khô thuận tiện để cất giữ và sử dụng quanh năm, đặc biệt khi cần tạo vị chua cho các món canh, kho.
Mùa quả lụ có thể kéo dài trong năm nhưng thường rộ vào khoảng tháng 9, tháng 10 âm lịch. Đây cũng là thời điểm những người biết đến loại quả này tranh thủ mua về dự trữ. Nhiều người còn có thói quen chờ đến cuối mùa để chọn những quả già, bởi theo kinh nghiệm địa phương, lúc này quả cho vị chua đậm và thơm hơn.
Trước đây, quả lụ chủ yếu phục vụ nhu cầu sử dụng của các gia đình vùng núi. Những năm gần đây, khi các loại đặc sản rừng ngày càng được chú ý, loại quả này bắt đầu xuất hiện trên chợ mạng. Giá quả lụ tươi được một số địa chỉ bán đặc sản vùng cao rao khoảng 30.000-55.000 đồng/kg, tùy thời điểm và nguồn hàng. Quả khô cũng được tìm mua bởi những người muốn sử dụng quanh năm.
Ngày nay, dù không còn phổ biến như trước và nguồn quả tự nhiên cũng được cho là ít hơn, lụ vẫn giữ được sức hút riêng. Những người từng thưởng thức thường tìm mua mỗi khi đến mùa để thay thế sấu, chanh trong căn bếp. Cũng nhờ hương vị đặc trưng ấy, quả lụ từ một thức quà dân dã của núi rừng đang dần trở thành đặc sản lạ được nhiều người thành phố tò mò tìm thử.
