Từng mọc hoang nơi bờ rào, mé mương hay góc vườn quê miền Tây, bình bát dây từ lâu đã gắn liền với tuổi thơ của nhiều người dân sông nước. Loài dây leo dân dã này không chỉ cho trái ăn được mà lá và ngọn non cũng trở thành nguyên liệu cho nhiều món canh thanh mát, lạ miệng. Ngày nay, khi xu hướng tìm về những món ăn tự nhiên, rau quả đồng quê ngày càng được ưa chuộng, bình bát dây bất ngờ trở thành đặc sản được nhiều người tò mò tìm ăn thử.
Bình bát dây còn có tên gọi khác như mảnh bát, bát bát hay dưa dại, tên khoa học là Coccinia cordifolia thuộc họ Bí. Đây là loại cây thân leo mềm, dây mảnh, bò lan rất nhanh và thường bám vào cây khác hoặc hàng rào để phát triển. Cây xuất hiện ở nhiều nơi từ Bắc vào Nam nhưng phổ biến nhất vẫn là vùng miền Tây Nam Bộ nhờ khí hậu nóng ẩm và hệ thống sông ngòi dày đặc.
Điểm khiến nhiều người thích thú ở bình bát dây là gần như toàn bộ cây đều có thể sử dụng làm thực phẩm. Trái non có màu xanh, nhỏ cỡ ngón tay cái, vị hơi đắng nhẹ và giòn. Khi chín, quả chuyển sang màu đỏ cam hoặc đỏ tươi rất bắt mắt, lớp vỏ căng bóng, bên trong là phần thịt mềm mọng nước cùng nhiều hạt nhỏ li ti. Quả chín có vị ngọt thanh, mát và thơm nhẹ, nhiều người ví như sự kết hợp giữa dưa và hồng chín.
Ở quê, trẻ con thường hái những trái bình bát chín đỏ ngoài hàng rào rồi ăn ngay tại chỗ. Chỉ cần lau sơ qua tà áo là có thể thưởng thức vị ngọt mát tự nhiên của thứ quả dân dã này. Với nhiều người lớn lên ở miền Tây, hình ảnh giàn bình bát dây sai trĩu quả giữa trưa hè đã trở thành ký ức khó quên.
Không chỉ trái, lá và ngọn non của bình bát dây cũng rất được yêu thích. Lá non sau khi nấu vẫn giữ độ giòn và vị ngọt thanh đặc trưng. Người dân miền Tây thường dùng để nấu canh với cua đồng, thịt bằm, tôm khô, xương heo hay hột vịt lộn. Trong đó nổi tiếng nhất là món canh bình bát dây nấu hột vịt lộn. Nước canh thanh mát hòa cùng vị béo của trứng tạo nên hương vị rất riêng mà khó loại rau nào thay thế được.
Ngoài nấu canh, lá bình bát dây còn có thể luộc chấm mắm tỏi hoặc ăn kèm lẩu. Những đọt non xanh mướt vừa giòn vừa ngọt, ăn không bị quá nồng như nhiều loại rau dại khác.
Ngày trước, bình bát dây mọc đầy ngoài đồng nên ít ai để ý. Nhưng vài năm gần đây, loại cây này bất ngờ xuất hiện trên chợ mạng và được xem như đặc sản miền quê. Trái chín được bán với giá khoảng 40.000 đồng/kg, có thời điểm trái mùa lên 70.000 đồng/kg vẫn khan hàng. Lá và ngọn non cũng được nhiều người đặt mua để nấu canh giải nhiệt.
Hiện nay, dù chưa được trồng đại trà nhưng nhiều hộ dân đã bắt đầu tận dụng khoảng đất trống quanh nhà để trồng bình bát dây vì cây dễ sống, ít sâu bệnh và cho thu hoạch quanh năm. Đây là loại cây ưa sáng, thích hợp với khí hậu ấm áp, không chịu lạnh kéo dài. Những nơi có ánh nắng tốt, đất ẩm và thoát nước nhanh sẽ giúp cây phát triển mạnh, ra nhiều hoa và đậu trái liên tục.
Đất phù sa ven sông hoặc đất tơi xốp giàu hữu cơ là môi trường lý tưởng nhất cho bình bát dây. Người trồng cần tránh đất phèn, đất sét nặng hoặc nơi ngập úng lâu ngày vì cây dễ còi cọc và chậm phát triển. Cây có thể nhân giống bằng hạt hoặc giâm dây. Nếu trồng bằng hạt, thời gian cho quả thường từ 8-12 tháng. Trong khi đó, phương pháp giâm cành giúp rút ngắn thời gian thu hoạch xuống còn khoảng 6-9 tháng.
Bình bát dây phát triển khá nhanh nên thường được cho leo giàn hoặc bám hàng rào. Chỉ cần chăm tưới nước đều và bón thêm phân hữu cơ định kỳ, cây sẽ xanh tốt quanh năm. Vì vừa cho rau, vừa cho quả nên nhiều gia đình miền quê xem đây là loại cây “hai trong một”, vừa làm thực phẩm vừa tạo bóng mát tự nhiên.
