Nhắc đến Yên Châu (Sơn La), nhiều người sẽ nghĩ ngay đến xoài tròn – giống xoài cổ nổi tiếng với độ thơm ngon. Nhưng ít ai biết cạnh xoài tròn còn có một giống xoài bản địa khác cũng rất đặc sắc, đó là xoài hôi. Mặc dù không được trồng với diện tích lớn và ít xuất hiện trên thị trường đại trà, xoài hôi vẫn được người dân địa phương xem là một "đặc sản quý" nhờ hương thơm rất riêng, vị ngọt thanh.
Xoài hôi đã gắn bó với vùng đất Yên Châu từ nhiều thế hệ. Giống xoài này sinh trưởng tốt trên các triền đồi có đất tơi xốp, khí hậu khô nóng và biên độ nhiệt lớn giữa ngày và đêm – những điều kiện đặc trưng của vùng Tây Bắc. Người dân bản địa gọi giống xoài này là Muồng Khăm. Dù hiện nay nhiều giống xoài mới như xoài Úc, xoài Đài Loan nhưng xoài hôi vẫn được nhiều hộ dân giữ lại như một giống cây bản địa có hương vị không thể thay thế.
Điều khiến nhiều người tò mò nhất chính là cái tên "xoài hôi". Thực tế, tên gọi này không có nghĩa quả xoài có mùi khó chịu. Khi còn xanh hoặc vừa chín tới, quả tỏa ra mùi nhựa và tinh dầu khá nồng, khác biệt hoàn toàn với các giống xoài thông thường. Chính mùi thơm mạnh này khiến người dân địa phương đặt tên là xoài hôi. Khi chín hoàn toàn, hương thơm dịu hơn nhưng vẫn đậm đà và lưu hương lâu, nhiều người yêu thích.
Về hình dáng, xoài hôi có kích thước trung bình, quả thuôn dài hoặc hình bầu dục, vỏ xanh ngay cả khi chín và chỉ chuyển sang màu xanh vàng nhạt. Thịt quả màu vàng óng, chắc, ít xơ, nhiều nước và có vị ngọt thanh xen lẫn chút chua nhẹ. Hạt tương đối nhỏ so với kích thước quả nên tỷ lệ phần ăn được khá cao. Quả thường chín từ cuối tháng 5 đến tháng 7 hằng năm, tùy điều kiện thời tiết từng vụ.
Nếu đặt cạnh xoài tròn Yên Châu (giống xoài nổi tiếng nhất của địa phương) thì mỗi loại lại có những ưu điểm riêng. Xoài tròn có kích thước nhỏ hơn, hình gần tròn hoặc hình trứng, thịt mềm, ngọt đậm và thơm dịu. Đặc điểm nổi bật của xoài tròn là khi chín vỏ vẫn giữ màu xanh hoặc xanh vàng chứ không vàng rực như nhiều giống xoài khác.
Trong khi đó, xoài hôi lại hấp dẫn bởi hương thơm nồng đặc trưng, thịt chắc hơn và vị ngọt thanh. Nhiều người dân địa phương cho rằng nếu xét về độ thơm thì xoài hôi nổi bật hơn xoài tròn, còn nếu xét về độ phổ biến và giá trị thương mại thì xoài tròn có lợi thế hơn. Trên chợ mạng, xoài hôi được bán với giá từ 20.000-40.000 đồng/kg và chỉ có trong vòng 1-2 tháng. Vì có cái tên lạ cùng hương vị thơm ngon, loại quả này được người thành phố ưa chuộng.
Hiện nay, xoài hôi chủ yếu được trồng tại các xã Yên Châu và một số vùng lân cận. Cây thích hợp với đất đồi thoát nước tốt, nhiều nắng và lượng mưa vừa phải. Sau khoảng 4–5 năm trồng, cây bắt đầu cho thu hoạch ổn định và có thể khai thác trong nhiều năm nếu được chăm sóc đúng kỹ thuật. Những năm gần đây, người dân đã áp dụng nhiều biện pháp canh tác hiện đại như cắt tỉa tạo tán, tưới tiết kiệm, bao quả và quản lý sâu bệnh để nâng cao năng suất cũng như chất lượng quả.
