Quả sông là thức quả dân dã từng mọc tự nhiên ven vườn, bờ rào ở xã Cát Ngạn, xã Đại Đồng (Nghệ An), có thời điểm chín rụng đầy mà chẳng mấy ai ngó ngàng. Thế nhưng vài năm gần đây, loại quả có hình dáng khá giống ổi, khi chín vàng và tách múi độc đáo này lại được thương lái tìm mua, trở thành nguồn thu nhập đáng kể cho nhiều hộ dân địa phương.
Mùa quả sông thường kéo dài từ tháng 5 đến tháng 7. Đây cũng là thời điểm những vùng trồng và có nhiều cây sông ở Cát Ngạn, Đại Đồng... trở nên nhộn nhịp. Những ngày nắng nóng, từng nhóm người từ 2-5 người lại rủ nhau vào vườn, trèo lên những cây sông cao lớn để thu hái.
Điểm khiến quả sông gây tò mò trước hết nằm ở hình dáng. Quả có vẻ ngoài khá giống quả ổi, kích thước lớn, mỗi quả có thể nặng từ 0,3-1,2 kg. Khi còn non, quả có màu xanh, đến lúc già và chín chuyển dần sang màu vàng. Cây sông thường cho nhiều lứa quả nên trong một vụ, người dân phải thu hái nhiều lần, lựa những quả đã già hoặc vừa chín để đưa xuống.
Phần ruột quả mềm, mọng nước, có vị chua ngọt khá rõ, được nhiều người ví hương vị có nét giống măng cụt. Chính vị chua thanh, dễ kết hợp với nhiều nguyên liệu khiến quả sông không chỉ được ăn trực tiếp mà còn có nhiều cách chế biến.
Khi ăn tươi, quả chín có thể dùng như một thức quả giải khát trong những ngày hè nóng bức. Phần thịt có vị chua còn được người dân địa phương tận dụng làm nguyên liệu tạo vị chua cho món ăn, đặc biệt là các món canh chua. Ngoài ra, quả sông có thể ngâm với đường hoặc mật để làm nước uống. Đây cũng là cách giúp bảo quản loại quả này lâu hơn sau khi kết thúc mùa thu hoạch.
Một cách chế biến phổ biến khác là thái lát quả sông rồi phơi khô. Những quả không đủ đẹp để bán tươi, bị xây xát hoặc sâu bệnh nhẹ thường được tận dụng theo cách này. Nếu trời nắng, sông thái lát mỏng chỉ cần phơi khoảng 2-3 nắng là khô. Trung bình khoảng 10 kg quả tươi cho ra khoảng 1 kg quả khô. Sông khô có thể bảo quản lâu và được đưa đi tiêu thụ ở nhiều nơi.
Trước đây, cây sông chủ yếu mọc tự nhiên trong rừng, ven vườn hoặc bờ bụi. Quả rụng đầy nhưng ít người hái, thậm chí có thời điểm người dân cho không cũng chẳng ai lấy. Khi nhu cầu thị trường tăng, quả sông bắt đầu được thu mua, giá trị kinh tế của cây cũng dần được nhìn nhận khác trước.
Hiện nay, bên cạnh việc tận dụng những cây mọc tự nhiên, một số hộ dân ở đây đã giữ lại cây sông trong vườn và chủ động trồng thêm. Đây là cây thân gỗ lâu năm, thuộc họ Măng cụt, có thể sinh trưởng và cho quả trong thời gian dài. Tuy nhiên, người trồng cần kiên nhẫn bởi từ khi trồng đến lúc cây bắt đầu cho quả thường mất khoảng 7-9 năm.
Cây sông trưởng thành có tán rộng, thân cao nên việc thu hái không hề đơn giản. Người hái thường phải dùng thang hoặc dựng tre tựa vào thân cây để trèo lên. Khi đã ở trên cao, họ dùng một chiếc sào dài gắn vợt vải ở đầu để giật từng quả xuống. Cách hái này giúp tăng tốc độ thu hoạch và hạn chế làm quả bị xây xát, dập nát.
Mỗi cây sông có thể cho từ vài tạ quả mỗi vụ, những cây sai quả thậm chí có thể đạt 6-7 tạ hoặc hơn. Vì quả chín không đồng loạt nên người dân phải thường xuyên kiểm tra, thu hái nhiều đợt. Những nhóm chuyên hái sông thường làm việc từ 2-5 người, người trèo cây, người nhặt và phân loại, người vận chuyển. Nếu tích cực, một nhóm có thể thu hái hàng tạ quả mỗi ngày.
Ảnh: Báo Nghệ An
Quả sông tươi sau khi thu hoạch được phân loại. Quả đẹp, không dập thường bán trực tiếp cho thương lái; những quả xấu hơn được tận dụng để thái lát, phơi khô. Giá quả tươi khoảng 25.000 đồng/kg, trong khi sông khô có thể đạt 100.000 đồng/kg. Với những gia đình có nhiều cây, việc bán quả tươi kết hợp làm sông khô đã đem lại thêm một khoản thu nhập đáng kể.
