Quả dâu tằm có vị chua thanh xen chút ngọt, khi chín mọng lại mềm và nhiều nước, từng là thức quà quê gắn với tuổi thơ của nhiều người. Những năm gần đây, loại quả dân dã này xuất hiện ngày càng nhiều tại các khu chợ thành phố, được tìm mua để ăn tươi, làm siro, mứt hay ngâm đường giải nhiệt trong những ngày hè.
Cây dâu tằm vốn rất quen thuộc ở nhiều vùng quê Việt Nam. Cây có tán rộng, có thể được trồng trước sân, ven vườn vừa lấy bóng mát vừa cho quả. Quả dâu khi còn non có màu xanh, sau đó chuyển dần sang đỏ, tím đỏ và cuối cùng là đen sẫm khi chín.
Trước đây, mỗi khi vào mùa, những gốc dâu thường đỏ rực vì quả chín rụng xuống nhưng không phải ai cũng để ý. Trẻ con trong làng lại háo hức trèo cây, tìm những quả chín mọng nhất để hái ăn ngay tại chỗ. Những quả còn xanh hoặc mới chuyển đỏ thường được hái xuống chấm muối, có vị chua thanh, hơi se nhưng rất dễ ăn.
Dâu tằm ngon nhất là khi đạt độ chín vừa tới. Lúc này, quả chuyển sang màu tím đen, căng mọng, thịt mềm và chứa nhiều nước. Đưa vào miệng, vị chua nhẹ xuất hiện trước rồi nhanh chóng chuyển sang vị ngọt dịu, kèm theo mùi thơm đặc trưng. Quả càng chín kỹ thì vị ngọt càng rõ, trong khi độ chua giảm bớt. Đây cũng là lý do nhiều người thích chọn những quả có màu đen sẫm để ăn trực tiếp.
Dâu tằm có thể thưởng thức theo nhiều cách. Đơn giản nhất là rửa nhẹ, để ráo rồi ăn tươi. Khi ăn, phần nước quả có thể nhuộm màu tím đỏ lên tay và môi, tạo nên nét thú vị rất riêng. Những người thích vị đậm đà có thể trộn dâu với đường, để một thời gian cho quả tiết nước rồi dùng cùng đá lạnh. Vị chua ngọt tự nhiên của dâu kết hợp với vị mát lạnh tạo thành món giải nhiệt phù hợp trong những ngày nóng.
Phổ biến nhất hiện nay là dùng dâu tằm để làm siro. Dâu sau khi sơ chế được xếp xen kẽ với đường, sau đó để cho đường tan và hòa cùng nước quả. Thành phẩm có màu đỏ tím đẹp mắt, vị chua ngọt và hương thơm nhẹ. Khi uống chỉ cần pha siro với nước lọc, thêm đá là có một thức uống mát lạnh. Dâu tằm cũng có thể chế biến thành mứt, nước ép hoặc ngâm rượu. Một số nơi còn phơi hoặc sấy khô quả để bảo quản lâu hơn.
Khi mua dâu tằm, người tiêu dùng nên chú ý đến màu sắc và độ nguyên vẹn của quả. Những quả ngon thường có màu tím đỏ hoặc đen sẫm đồng đều, căng mọng, không bị dập nát hay chảy nước. Nếu mua để ăn tươi, nên chọn quả chín vừa, vẫn còn độ săn nhẹ. Nếu mua để làm siro hoặc mứt, có thể chọn quả chín kỹ hơn, màu đậm và nhiều nước. Dâu tằm rất dễ dập nên người mua cũng cần kiểm tra kỹ phần đáy mẹt hoặc hộp, tránh những quả đã bị dập từ trước.
Một đặc điểm khiến dâu tằm khác nhiều loại trái cây khác là khả năng bảo quản khá kém. Quả chín mềm, dễ nát khi vận chuyển và nhanh xuống màu. Vì thế, dâu thường được hái đến đâu bán đến đó, nhiều người bán chỉ lấy lượng vừa đủ trong ngày. Nếu mua số lượng lớn, khách thường phải đặt trước để người trồng có thời gian thu hái. Sau khi mua về, dâu nên được xử lý nhẹ tay, bảo quản mát và sử dụng càng sớm càng tốt để giữ được độ tươi ngon.
Mùa dâu tằm thường kéo dài không lâu, tập trung vào khoảng cuối xuân đến đầu hè, tùy giống và điều kiện thời tiết từng vùng. Khi bước vào vụ, những cây dâu sai quả có thể cho thu hoạch liên tục trong một khoảng thời gian ngắn. Đây cũng là lúc người trồng tranh thủ thu hái để đưa ra thị trường. Tại một số vùng ngoại thành Hà Nội, dâu tằm được trồng với diện tích lớn, cung cấp cho các chợ truyền thống và chợ mạng.
Cây dâu tằm không đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc quá cầu kỳ, có thể thích nghi với nhiều điều kiện đất đai. Người trồng thường chú trọng làm đất, tưới nước, bón phân và cắt tỉa cành để cây phát triển khỏe, tạo tán phù hợp và cho nhiều quả. Tuy nhiên, khi trồng theo hướng hạn chế hóa chất, cây vẫn có thể bị sâu ăn lá nên người trồng cần thường xuyên kiểm tra và có biện pháp bảo vệ phù hợp. Đặc biệt, khi thu hái, người dân phải lựa từng quả chín, thao tác nhẹ tay để hạn chế dâu bị dập.
Từ một loại quả quê từng chín rụng đầy gốc, dâu tằm nay đã trở thành thức quà được nhiều người thành phố săn tìm mỗi khi vào mùa. Giá dâu tươi có thể dao động theo thời điểm, thường khoảng 45.000-60.000 đồng/kg vào đầu vụ, trong khi các sản phẩm chế biến như siro, mứt có giá cao hơn.
