Không chỉ nổi tiếng bởi hương thơm ngọt ngào, vanilla (hay vani) còn được xem là một trong những loại gia vị đắt đỏ bậc nhất thế giới. Loại quả này có hình dáng giống quả đậu dài, khi tươi mang màu xanh nhưng sau chế biến lại chuyển sang nâu đen, tỏa mùi thơm đặc trưng.
Vanilla được sử dụng rộng rãi trong ngành thực phẩm, đặc biệt là các món bánh, kem và đồ tráng miệng cao cấp. Tại Việt Nam, loại cây này đã được trồng thành công, với giá quả tươi khoảng 1-2 triệu đồng/kg, còn vanilla khô có thể lên tới 20 triệu đồng/kg.
Đây là quả của một loài lan dây leo nhiệt đới, có tên khoa học là Vanilla planifolia, nguồn gốc từ khu vực Trung Mỹ. Sau này, cây được đưa đến nhiều quốc gia có khí hậu nóng ẩm để trồng thương mại, trong đó Madagascar, Indonesia và Mexico là những vùng sản xuất nổi tiếng. Khác với nhiều loại gia vị được thu hoạch rồi sử dụng ngay, quả vanilla phải trải qua quá trình chế biến cầu kỳ mới hình thành mùi thơm đặc trưng. Đây cũng là một trong những yếu tố khiến loại quả này có giá trị kinh tế cao.
Khi còn trên cây, quả vanilla có hình dáng thuôn dài, trông giống quả đậu cô ve nhưng kích thước lớn hơn, vỏ xanh và chứa nhiều hạt nhỏ li ti bên trong. Quả thường được thu hoạch khi đã phát triển gần hoàn thiện nhưng chưa chín tự nhiên. Ở thời điểm này, vanilla gần như chưa có mùi thơm rõ rệt, thậm chí có vị khá nhạt và không mang hương ngọt đặc trưng như sản phẩm được bán trên thị trường.
Để tạo ra những quả vanilla khô chất lượng, người trồng và cơ sở chế biến phải thực hiện nhiều công đoạn liên tiếp như chần qua nước nóng, ủ nhiệt, phơi nắng, sấy trong bóng râm rồi tiếp tục ủ để quả phát triển hương. Quá trình này có thể kéo dài nhiều tuần, thậm chí vài tháng, đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ và độ ẩm. Nếu xử lý không đúng kỹ thuật, quả dễ bị mốc, khô cứng hoặc không hình thành được mùi thơm như mong muốn.
Sau khi hoàn tất quá trình chế biến, vanilla chuyển sang màu nâu sẫm hoặc nâu đen, vỏ mềm, hơi bóng và có độ dẻo nhất định. Bên trong quả là lớp hạt nhỏ màu đen, tập trung thành từng cụm. Đây cũng là phần được nhiều đầu bếp tận dụng để tạo hương cho các món ăn. Vanilla thành phẩm có mùi thơm ngọt dịu, ấm áp, phảng phất hương kem, caramel và đôi khi có chút sắc thái gỗ, gia vị. Mùi thơm không quá nồng gắt nhưng có chiều sâu, lưu lại khá lâu, tạo cảm giác béo ngậy và dễ chịu khi thưởng thức.
Điểm khiến vanilla được giới sành ăn ưa chuộng là khả năng kết hợp với nhiều nguyên liệu khác nhau mà không làm mất đi hương vị vốn có của món ăn. Vanilla còn được sử dụng trong sản xuất mỹ phẩm, nước hoa và các sản phẩm chăm sóc cá nhân nhờ mùi hương ngọt ấm, dễ chịu. Nhu cầu sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khiến loại gia vị này luôn có giá trị trên thị trường quốc tế.
Tại Việt Nam, vanilla đã được trồng thử nghiệm và cho kết quả khả quan. AVanilla là loài cây ưa khí hậu nhiệt đới ẩm, cần ánh sáng nhưng không chịu được nắng gắt. Trong tự nhiên, cây thường sống bám vào thân những cây gỗ lớn trong rừng mưa nhiệt đới, vì vậy khi đưa vào canh tác cần tạo môi trường có bóng mát, độ ẩm ổn định và thông thoáng.
Để cây sinh trưởng tốt, người trồng phải đầu tư hệ thống nhà lưới nhằm hạn chế ánh nắng trực tiếp, đồng thời bố trí các trụ xơ dừa làm giá thể cho dây leo. Giá thể cần giữ được độ ẩm nhưng vẫn thoát nước tốt, bởi nếu quá khô cây sẽ chậm phát triển, còn quá ẩm dễ dẫn đến thối rễ. Vào mùa nắng, trang trại phải tưới nước định kỳ khoảng 2 ngày/lần, kết hợp sử dụng phân bón hữu cơ.
Vanilla có chu kỳ sinh trưởng khá dài. Sau khoảng 2 năm trồng, cây mới bắt đầu ra hoa. Hoa thường nở trong khoảng 1,5-2 tháng, tại miền Nam có thể rơi vào thời điểm từ tháng 11 đến tháng 1 năm sau. Đáng chú ý, mỗi bông hoa chỉ nở trong khoảng 24 giờ và không có khả năng tự thụ phấn hiệu quả nên người trồng phải thực hiện công đoạn này bằng tay. Sau khi thụ phấn thành công, cần chờ thêm khoảng 8-9 tháng để quả phát triển và đạt độ trưởng thành thích hợp cho thu hoạch.
Theo người trồng, vanilla tươi hiện có giá khoảng 1-2 triệu đồng/kg, trong khi vanilla khô dao động 10-20 triệu đồng/kg tùy chất lượng và kỹ thuật chế biến. Cây giống cũng được bán với giá khoảng 120.000-200.000 đồng/cây, có thể nhân giống bằng phương pháp giâm hom, gieo hạt hoặc nuôi cấy mô.
