Về Yên Châu (Sơn La) vào mùa hè, ngoài những vườn xoài tròn nổi tiếng, du khách còn có dịp bắt gặp một giống xoài bản địa có cái tên khá lạ: xoài hôi. Không phải vì quả có mùi khó chịu, xoài được gọi như vậy bởi khi còn xanh hoặc vừa chín tới thường tỏa hương nhựa và tinh dầu khá nồng. Khi ăn chín, quả có vị ngọt thanh, thịt chắc, ít xơ và lưu lại mùi thơm đặc trưng.
Cái tên "xoài hôi" thường là điều khiến du khách tò mò ngay từ lần đầu nghe đến. Đây là giống xoài đã được người dân Yên Châu gìn giữ qua nhiều thế hệ, còn được gọi là Muồng Khăm. So với những giống xoài phổ biến trên thị trường như xoài Đài Loan hay xoài Úc, loại xoài bản địa này không có hình thức quá bắt mắt nhưng lại gây ấn tượng bằng mùi thơm rất riêng.
Quả xoài hôi thường có kích thước vừa phải, dáng thuôn dài hoặc hơi bầu dục. Vỏ quả vẫn giữ màu xanh khi chín, có thể chuyển sang xanh vàng nhạt chứ không vàng rực. Bên trong là lớp thịt màu vàng óng, khá chắc, mọng nước và ít xơ. Khi ăn chín, quả có vị ngọt thanh, xen chút chua nhẹ, hương thơm đậm và lưu khá lâu trong miệng.
Với du khách lần đầu thử, điểm đặc biệt nhất không hẳn nằm ở vị ngọt mà ở mùi thơm. Xoài có thể được ăn trực tiếp khi chín hoặc dùng làm món ăn vặt khi còn xanh. Những quả vừa tới thường có vị chua nhẹ, thịt giòn hơn và tỏa mùi nhựa đặc trưng. Khi để chín kỹ, phần thịt mềm hơn, vị ngọt rõ và hương thơm cũng dịu lại.
Mùa xoài hôi thường kéo dài từ cuối tháng 5 đến khoảng tháng 7, tùy thời tiết từng năm. Đây cũng là thời điểm các vườn xoài ở Yên Châu bước vào mùa thu hoạch, tạo thêm một trải nghiệm thú vị cho du khách khi đến vùng đất được biết đến với nhiều loại trái cây đặc sản.
Không được trồng đại trà, xoài hôi thường xuất hiện ở một số hộ dân còn lưu giữ giống cây cũ. Vì vậy, du khách muốn tìm mua thường phải hỏi người dân địa phương hoặc tìm các sản phẩm được bán theo mùa trên chợ mạng. Giá xoài hôi dao động khoảng 20.000-45.000 đồng/kg, tùy thời điểm và chất lượng quả. Do mùa thu hoạch chỉ kéo dài khoảng 1-2 tháng nên loại quả này không phải lúc nào cũng có sẵn.
Đặt cạnh xoài tròn Yên Châu, hai giống xoài có sự khác biệt khá rõ. Xoài tròn thường có kích thước nhỏ, dáng tròn hoặc hơi giống hình trứng, thịt mềm, vị ngọt đậm và hương thơm dịu. Đây là giống xoài nổi tiếng hơn, được trồng với quy mô lớn và có giá trị thương mại cao hơn.
Trong khi đó, xoài hôi không nổi bật về độ phổ biến mà được nhớ đến bởi hương thơm nồng đặc trưng. Thịt quả chắc hơn, vị ngọt thanh và có chút chua nhẹ. Nếu xoài tròn gây ấn tượng bởi vị ngọt đậm và dáng quả đặc trưng thì xoài hôi lại khiến người ăn nhớ lâu nhờ mùi thơm khác biệt.
Với những du khách thích khám phá đặc sản bản địa, sự khác biệt này cũng là lý do xoài hôi được quan tâm. Đây không chỉ là một loại trái cây để thưởng thức mà còn gắn với câu chuyện về những giống cây bản địa được người dân gìn giữ giữa sự xuất hiện ngày càng nhiều của các giống xoài mới.
Xoài hôi thích hợp với điều kiện khí hậu khô nóng, nhiều nắng của Yên Châu. Cây thường được trồng trên những khu đất đồi tơi xốp, thoát nước tốt. Đặc điểm khí hậu có sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm cũng được xem là phù hợp với quá trình sinh trưởng, ra hoa và phát triển quả.
Nếu được chăm sóc tốt, cây bắt đầu cho quả sau khoảng 4-5 năm trồng và có thể tiếp tục khai thác trong nhiều năm. Người trồng thường chú trọng cắt tỉa, tạo tán, bổ sung nước vào thời điểm cần thiết, quản lý sâu bệnh và bao quả để hạn chế tác động của thời tiết cũng như côn trùng.
Dù không có diện tích lớn như xoài tròn, xoài hôi vẫn được một số hộ dân Yên Châu giữ lại trong vườn. Giữa nhiều giống xoài mới đang được đưa vào sản xuất, loại quả có cái tên gây tò mò này vẫn có chỗ đứng riêng nhờ hương thơm nồng, vị ngọt thanh và câu chuyện về một giống xoài bản địa của vùng đất Sơn La.
