Giữa những vách núi đá cheo leo của Cao Bằng có một loại quả nhìn lạ mắt nhưng lại sở hữu cách thưởng thức rất đặc biệt. Quả mác púp khi chín có màu vàng óng, bên trong chứa vô số hạt nhỏ li ti. Từ những hạt tưởng chừng không có gì đặc biệt ấy, người dân vùng cao có thể tạo nên món thạch tự nhiên trong veo, mềm mát và thơm dịu, trở thành thức quà được nhiều du khách tìm mua mỗi khi hè về.
Mác púp còn được người địa phương gọi là bông cỏ hoặc trâu cỏ, thuộc nhóm cây dây leo mọc tự nhiên ở vùng núi đá Cao Bằng. Cây đặc biệt thích nghi với môi trường núi đá vôi, thường bám vào thân những cây gỗ lớn như sung, gạo, sau sau hoặc len theo các mỏm đá để vươn lên. Những dây trưởng thành có thể dài khoảng 10-12 m, phủ kín một khoảng rừng nếu gặp điều kiện thuận lợi.
Quả mác púp có hình dáng khá giống quả chay. Khi còn non, quả mang màu xanh, lớp vỏ dày và nhẵn. Đến lúc chín, vỏ chuyển sang vàng óng, báo hiệu thời điểm thu hái thích hợp. Bổ đôi quả, bên trong là những tép nhỏ chứa rất nhiều hạt màu vàng nhạt, li ti và xếp ken dày. Phần hạt có mùi thơm nhẹ, không quá nồng nhưng đủ tạo nên nét riêng cho loại quả rừng này.
Mùa mác púp thường rơi vào khoảng tháng 5 đến tháng 7 âm lịch. Đây cũng là lúc người dân địa phương vào rừng tìm hái quả. So với nhiều loại nông sản có thể thu hoạch ngay tại vườn, mác púp khó khai thác hơn bởi cây thường mọc ở địa hình núi đá hiểm trở. Có những quả nằm trên những thân cây cao hoặc vách đá nên người hái phải trèo lên mới tiếp cận được.
Sau khi thu hái, quả được đem về sơ chế để lấy hạt. Người dân bổ quả, tách phần hạt rồi rửa sạch và phơi khô. Theo kinh nghiệm của người địa phương, phải khoảng 2-3 kg quả tươi mới thu được khoảng 1 kg hạt khô. Mỗi kilogram hạt thường tương đương khoảng 12-15 quả tươi, tùy kích thước.
Điểm khiến mác púp trở nên đặc biệt nằm ở chính lớp keo tự nhiên trong hạt. Không cần gelatin hay bột rau câu, người dân chỉ cần dùng hạt khô cũng có thể làm thành thạch.
Cách làm không cầu kỳ nhưng cần thực hiện đúng thao tác. Hạt mác púp sau khi rửa sạch được cho vào một túi vải mỏng. Người làm chuẩn bị nước đun sôi để nguội rồi nhúng túi hạt vào nước, sau đó dùng tay vò và bóp nhẹ nhiều lần. Trong quá trình này, lớp chất keo tự nhiên từ hạt tiết ra, hòa vào nước khiến nước dần trở nên hơi đục, sánh và có độ kết dính.
Khi lượng keo tiết ra đủ, người làm lọc bỏ phần cặn rồi để hỗn hợp đứng yên khoảng 1-2 giờ. Sau thời gian này, nước sẽ tự đông thành một khối thạch mềm. Đây cũng là điều khiến món ăn dân dã này trở nên thú vị: chỉ từ hạt quả rừng và nước sạch, người dân đã có thể tạo ra món thạch mà không cần thêm chất tạo đông.
Thạch mác púp thành phẩm có màu trong, mềm và hơi dẻo, khi ăn cho cảm giác mát nhẹ. Vị thạch nguyên bản khá thanh, phảng phất mùi thơm dịu của hạt. Người Cao Bằng thường dùng thạch với nước đường phên hoặc mật ong. Một số người thêm chút nước cốt chanh để tạo vị chua nhẹ, giúp món ăn càng thanh mát trong những ngày nóng.
Ngày nay, cách thưởng thức mác púp cũng phong phú hơn. Thạch có thể kết hợp với sữa chua, nước cốt dừa, các loại chè hoặc hoa quả tươi. Một số người còn dùng thạch làm topping cho các loại đồ uống. Nhờ kết cấu mềm mát và hương vị nhẹ nhàng, món ăn dễ kết hợp mà không làm át đi vị của những nguyên liệu đi kèm.
Không chỉ hấp dẫn người dân bản địa, mác púp còn khiến nhiều du khách tò mò khi đến Cao Bằng. Với những người lần đầu biết đến loại quả này, trải nghiệm tự tay vò hạt rồi chờ thạch đông tự nhiên cũng là một cách thú vị để khám phá ẩm thực vùng cao. Hạt mác púp khô vì thế thường được mua về làm quà, vừa gọn nhẹ vừa có thể bảo quản để sử dụng dần.
Trên thị trường, hạt mác púp khô hiện được bán với giá khoảng 300.000-400.000 đồng/kg, tùy thời điểm và nguồn hàng.
Gần đây, một số nơi đã thử nghiệm nhân giống bằng hạt và giâm cành để đưa cây về trồng ở vườn nhà, bờ rào. Cây giâm cành có thể bắt đầu cho quả bói sau khoảng 3 năm nếu được chăm sóc phù hợp.
