Lịch sử tuyển Iran: Biểu tượng "Team Melli" và hành trình vươn mình của gã khổng lồ Châu Á

1. Giai đoạn hình thành và những năm tháng đầu tiên (1920 – 1960)

Liên đoàn bóng đá Iran được thành lập vào năm 1920, nhưng phải mất một thời gian để đội tuyển quốc gia chính thức được định hình. Năm 1926, một đội tuyển chọn từ Tehran (Tehran XI) đã thực hiện chuyến du đấu vượt biên giới đến Baku (Liên Xô cũ), đánh dấu lần đầu tiên một đội bóng Iran thi đấu ở nước ngoài.

Tuy nhiên, trận đấu quốc tế đầu tiên của "Team Melli" được ghi nhận diễn ra vào ngày 23/8/1941 tại Kabul, nơi họ giành chiến thắng 1-0 trước British India. Hai ngày sau, Iran có trận đấu quốc tế chính thức đầu tiên được FIFA công nhận gặp Afghanistan (hòa 0-0).

Trong suốt những thập kỷ đầu, bóng đá Iran chủ yếu phát triển ở cấp độ khu vực và chưa để lại nhiều dấu ấn lớn trên bản đồ châu lục cho đến thập niên 60.

2. Kỷ nguyên vàng: Thống trị Châu Á (1968 – 1978)

Đây được xem là giai đoạn rực rỡ nhất trong lịch sử bóng đá Iran, nơi họ thiết lập vị thế thống trị tuyệt đối tại lục địa vàng.

Cú hat-trick Asian Cup vô tiền khoáng hậu

Iran đã làm nên lịch sử khi vô địch AFC Asian Cup ba lần liên tiếp vào các năm 1968, 1972 và 1976.

• 1968: Với tư cách chủ nhà, Iran toàn thắng cả 4 trận để lần đầu đăng quang.
• 1972: Bảo vệ thành công ngôi vương tại Thái Lan.
• 1976: Tiếp tục vô địch trên sân nhà, trở thành đội bóng duy nhất trong lịch sử (tính đến nay) vô địch châu Á 3 lần liên tiếp.

Dấu ấn tại Olympic và World Cup

Năm 1976, Iran đạt thành tích tốt nhất ở cấp độ thế giới khi lọt vào Tứ kết Olympic Montreal. Hai năm sau, thế hệ vàng của bóng đá Iran lần đầu tiên giành vé tham dự FIFA World Cup 1978 tại Argentina sau khi đánh bại Australia ở vòng loại.

Tại giải đấu này, dù không vượt qua vòng bảng khi phải đối đầu với Hà Lan và Peru, Iran đã để lại dấu ấn với trận hòa 1-1 trước Scotland nhờ bàn thắng của Iraj Danaeifard.

3. Giai đoạn khó khăn sau Cách mạng và Chiến tranh (1979 – 1995)

Sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979 và cuộc chiến tranh Iran - Iraq kéo dài 8 năm (1980–1988), bóng đá Iran rơi vào giai đoạn trầm lắng. Đội tuyển quốc gia rút lui khỏi vòng loại World Cup 1982 và từ chối tham dự vòng loại World Cup 1986 do bị buộc phải thi đấu trên sân trung lập.

Các giải đấu quốc nội bị gián đoạn cho đến năm 1989 khi Qods League được thành lập (sau này là Azadegan League). Dù không giành vé dự World Cup 1990 và 1994, giai đoạn này vẫn sản sinh ra những tài năng đặt nền móng cho sự trở lại sau này, tiêu biểu là việc giành Huy chương Vàng Asian Games 1990.

4. Sự trỗi dậy và "Thế hệ vàng 1998" (1996 – 2006)

Bóng đá Iran trở lại mạnh mẽ vào giữa thập niên 90. Tại Asian Cup 1996, họ giành hạng Ba ấn tượng sau khi vùi dập Hàn Quốc 6-2 ở tứ kết.

World Cup 1998 và trận đấu lịch sử

Ngày 29/11/1997, Iran đánh bại Australia nhờ luật bàn thắng sân khách trong trận play-off đầy kịch tính để giành vé dự World Cup 1998. Tại Pháp, Iran đã có chiến thắng đầu tiên trong lịch sử World Cup khi đánh bại Đội tuyển Mỹ 2-1.

Trận đấu này mang ý nghĩa vượt xa khuôn khổ bóng đá do căng thẳng chính trị giữa hai nước. Tuy nhiên, các cầu thủ hai đội đã tặng hoa và chụp ảnh chung, tạo nên một biểu tượng đẹp về tinh thần thể thao xóa nhòa thù hận. Các bàn thắng của Hamid Estili và Mehdi Mahdavikia đã đưa họ trở thành những người hùng dân tộc.

Bi kịch và thăng trầm

Dù sở hữu nhiều ngôi sao thi đấu tại châu Âu như Ali Daei, Ali Karimi, Mehdi Mahdavikia, Iran thất bại trong việc giành vé dự World Cup 2002 (thua Ireland ở play-off). Họ trở lại World Cup vào năm 2006 tại Đức nhưng sớm bị loại từ vòng bảng.

Tháng 11/2006, FIFA từng tạm đình chỉ Iran thi đấu quốc tế do sự can thiệp của chính phủ vào liên đoàn bóng đá, nhưng lệnh cấm được dỡ bỏ ngay sau đó.

5. Kỷ nguyên Carlos Queiroz (2011 – 2019)

Tháng 4/2011, cựu HLV Real Madrid Carlos Queiroz được bổ nhiệm, mở ra một chương mới đầy tính kỷ luật và ổn định cho "Team Melli".

• World Cup 2014: Iran thi đấu kiên cường, cầm hòa Nigeria và chỉ chịu thua Argentina 0-1 bởi khoảnh khắc thiên tài của Lionel Messi ở phút bù giờ.
• World Cup 2018: Đây là giải đấu Iran chơi hay nhất lịch sử. Họ thắng Morocco 1-0, thua sát nút Tây Ban Nha 0-1 và hòa Bồ Đào Nha 1-1 (nơi thủ thành Beiranvand cản phá phạt đền của Ronaldo). Với 4 điểm, Iran đạt thành tích điểm số tốt nhất trong các lần dự World Cup nhưng vẫn bị loại đáng tiếc.
• Asian Cup 2019: Đội tuyển vào đến bán kết và chỉ chịu thua Nhật Bản 0-3, kết thúc triều đại kéo dài gần 1 thập kỷ của Queiroz.

6. Biến động chính trị và World Cup (2020 – 2026)

World Cup 2022 và những tranh cãi

Bước vào World Cup 2022 tại Qatar, Iran là đội tuyển châu Á có thứ hạng cao nhất. Tuy nhiên, chiến dịch này bị bao phủ bởi các vấn đề chính trị trong nước (các cuộc biểu tình Mahsa Amini).

Tại trận mở màn thua Anh 2-6, các cầu thủ đã từ chối hát quốc ca. Sau đó, họ đánh bại Xứ Wales 2-0 để có chiến thắng đầu tiên trước một đại diện châu Âu tại World Cup, nhưng thất bại 0-1 trước Mỹ ở lượt cuối khiến Iran một lần nữa dừng bước tại vòng bảng.

Hướng tới World Cup 2026

Iran giành vé tham dự World Cup 2026 sau trận hòa 2-2 với Uzbekistan. Tại lễ bốc thăm, họ rơi vào bảng G cùng Bỉ, Ai Cập và New Zealand.

Giai đoạn đầu năm 2026 ghi nhận những biến động lớn khi nhiều cầu thủ và vận động viên Iran bị ảnh hưởng bởi làn sóng bất ổn chính trị trong nước. Đội trưởng Mehdi Taremi và cựu đội trưởng Masoud Shojaei đã lên tiếng mạnh mẽ, dẫn đến làn sóng kêu gọi FIFA xem xét tư cách tham dự của đội tuyển này ngay trước thềm World Cup diễn ra tại Bắc Mỹ.

7. Biểu tượng, sân vận động và kình địch

Biệt danh và Màu áo

Biệt danh phổ biến nhất là Team Melli (nghĩa là "Đội tuyển quốc gia"). Ngoài ra, họ còn được gọi là Những chú sư tử Iran hoặc Hoàng tử Ba Tư. Từ năm 2014, áo đấu của Iran thường in hình mờ của loài Báo săn châu Á (Asiatic cheetah) đang có nguy cơ tuyệt chủng, dẫn đến biệt danh mới là Yuzpalangan (Những chú báo săn).

Màu áo truyền thống của đội là Trắng (sân nhà) và Đỏ (sân khách).

Sân vận động Azadi

Sân nhà của đội tuyển là Sân vận động Azadi tại Tehran, khánh thành năm 1972. Đây là một trong những sân vận động lớn nhất thế giới và là "chảo lửa" đáng sợ bậc nhất châu Á.

Sân từng ghi nhận kỷ lục hơn 128.000 khán giả trong trận đấu với Australia năm 1997. Vấn đề phụ nữ vào sân xem bóng đá tại đây luôn là chủ đề tranh luận lớn giữa FIFA và Liên đoàn bóng đá Iran trong nhiều năm.

Các mối kình địch

• Iraq: Đối thủ láng giềng với nhiều duyên nợ lịch sử và chính trị. Các trận đấu giữa hai đội luôn diễn ra cực kỳ căng thẳng.
• Saudi Arabia: Đối thủ kình địch về mặt tư tưởng và vị thế tại khu vực Tây Á.
• Hàn Quốc: Đối thủ cạnh tranh trực tiếp về chuyên môn tại châu lục. Hai đội thường xuyên đụng độ tại các vòng loại World Cup và Asian Cup với thành tích đối đầu rất cân bằng.

Bảng vàng danh hiệu