Hạt vi nhựa là gì?
Hạt vi nhựa (microplastic) là những mảnh nhựa siêu nhỏ có đường kính dưới 5mm, tồn tại rộng rãi trong môi trường tự nhiên. Chúng có hai nguồn gốc chính: một là được sản xuất trực tiếp ở kích thước nhỏ để sử dụng trong các sản phẩm như kem đánh răng, sữa rửa mặt, tẩy tế bào chết…; hai là hình thành từ quá trình phân rã của các vật dụng nhựa lớn theo thời gian dưới tác động của ánh nắng, nước và môi trường.
Hiện nay, hạt vi nhựa đã được phát hiện ở khắp nơi trên thế giới, từ đại dương, sông ngòi đến đất liền và không khí. Chúng dễ dàng xâm nhập vào chuỗi thức ăn khi bị các loài sinh vật biển và động vật tiêu thụ. Với tốc độ sử dụng nhựa ngày càng tăng, môi trường đang chịu áp lực lớn từ rác thải nhựa, với hàng triệu tấn mỗi năm bị thải ra đại dương, trong đó một phần trôi dạt, chìm xuống hoặc tích tụ trên bờ biển.
Tác hại của vi nhựa với sức khỏe
Không chỉ gây ô nhiễm môi trường, vi nhựa còn tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe con người. Nhiều người có thói quen tái sử dụng hộp nhựa để đựng hoặc hâm nóng thực phẩm mà không biết rằng điều này có thể làm phát tán vi nhựa và các hóa chất độc hại vào thức ăn.
Theo các chuyên gia, sau thời gian sử dụng, đồ nhựa dễ bị xuống cấp, đặc biệt khi tiếp xúc với nhiệt độ cao, dầu mỡ hoặc chất tẩy rửa. Những vết nứt nhỏ trên bề mặt có thể khiến vi nhựa bong ra và lẫn vào thực phẩm. Không chỉ vậy, các khe xước còn tạo điều kiện cho vi khuẩn bám lại và phát triển thành màng sinh học khó loại bỏ, ngay cả khi đã rửa bằng xà phòng hay nước nóng.
Đáng lo ngại hơn, một số vi khuẩn nguy hiểm như Listeria monocytogenes có thể tồn tại trong môi trường này và gây ngộ độc thực phẩm nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng.
Ngoài ra, việc dùng lại hộp nhựa dùng một lần để hâm nóng trong lò vi sóng càng làm tăng nguy cơ, vì nhiệt độ cao có thể khiến nhựa giải phóng thêm các chất độc hại như BPA hay phthalates vào thức ăn. Các chuyên gia cảnh báo đây là thói quen phổ biến nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe lâu dài.
Theo nhiều nghiên cứu y khoa, hạt vi nhựa có kích thước cực nhỏ, đủ khả năng xuyên qua các màng sinh học và xâm nhập vào máu, nội tạng, não bộ, thậm chí cả nhau thai. Một báo cáo năm 2024 trên Tạp chí Y khoa New England (NEJM) cho thấy, những bệnh nhân có sự tích tụ vi nhựa trong mảng bám động mạch có nguy cơ cao hơn đáng kể về nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tử vong.
Khi đi vào cơ thể, vi nhựa có thể kích hoạt phản ứng viêm mạn tính, gây stress oxy hóa và làm tổn thương tế bào. Đáng lo ngại hơn, chúng còn đóng vai trò như “vật mang”, đưa các hóa chất độc hại như BPA hay phthalates thâm nhập sâu vào mô, từ đó làm rối loạn nội tiết, suy giảm chức năng sinh sản và tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến vật chất di truyền.
Nhiều thói quen sinh hoạt tưởng chừng vô hại lại vô tình khiến vi nhựa dễ dàng xâm nhập cơ thể, như đổ thức ăn nóng vào hộp nhựa, dùng hộp nhựa trong lò vi sóng, hoặc bảo quản thực phẩm có tính axit và nhiều dầu mỡ như sốt cà chua, nước chanh, bơ hay mayonnaise. Các chuyên gia cũng khuyến cáo không nên cho hộp nhựa vào máy rửa bát vì nhiệt độ cao có thể làm biến đổi cấu trúc vật liệu và tăng nguy cơ thôi nhiễm hóa chất.
Theo giáo sư Amarat Simonne (Đại học Florida, Mỹ), tuyệt đối không nên đựng thức ăn đang sôi trong hộp nhựa, vì quá trình thôi nhiễm phụ thuộc rất lớn vào nhiệt độ và loại thực phẩm. Đặc biệt, thực phẩm có tính axit hoặc giàu chất béo có khả năng phá vỡ cấu trúc nhựa mạnh hơn, làm tăng lượng vi nhựa lẫn vào thức ăn.
Rủi ro lớn nhất đến từ việc sử dụng hộp nhựa dùng một lần để hâm nóng trong lò vi sóng. Theo chuyên gia Kodikara, các loại hộp này có cấu trúc mỏng, dễ phân hủy khi gặp nhiệt độ cao, giải phóng lượng lớn vi nhựa cùng các chất phụ gia như chất làm dẻo hoặc chất chống cháy vào thực phẩm.
Một chi tiết quan trọng thường bị bỏ qua là ký hiệu dưới đáy hộp nhựa – các con số từ 1 đến 7 trong biểu tượng tam giác. Đây là “mã nhận dạng” giúp phân loại mức độ an toàn của từng loại nhựa.
Theo chuyên gia Mary M. Johnson (Đại học Harvard, Mỹ), các loại nhựa mã 3 (PVC), mã 6 (Polystyrene) và mã 7 (nhựa hỗn hợp) nên hạn chế sử dụng để đựng thực phẩm do nguy cơ chứa BPA hoặc chất độc hại. Trong khi đó, mã 1 (PET), 2 (HDPE), 4 (LDPE) và 5 (PP) được đánh giá an toàn hơn. Đặc biệt, nhựa PP (mã 5) có khả năng chịu nhiệt tốt hơn và có thể dùng trong lò vi sóng, tuy nhiên vẫn không phải lựa chọn tối ưu lâu dài. Các chuyên gia khuyến nghị nên ưu tiên hộp thủy tinh, gốm sứ hoặc thép không gỉ để đảm bảo an toàn sức khỏe.
Ngoài ra, nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng vi nhựa có thể tồn tại trong nhiều thực phẩm quen thuộc. Kẹo cao su là một trong những nguồn đáng chú ý, khi mỗi gram có thể giải phóng hàng trăm hạt vi nhựa trong quá trình nhai. Rau củ như táo, cà rốt cũng có thể chứa vi nhựa do hấp thụ từ môi trường, dù vẫn rất giàu dinh dưỡng và không nên loại bỏ khỏi khẩu phần ăn.
Muối ăn là một nguồn khác, khi có tới hơn 90% mẫu muối được kiểm tra chứa vi nhựa, xuất phát từ ô nhiễm đại dương và quy trình sản xuất. Trà túi lọc và đồ uống nóng đựng trong cốc nhựa cũng có thể giải phóng vi nhựa khi gặp nhiệt độ cao, khiến nguy cơ tích tụ tăng lên.
Cuối cùng là hải sản – nhóm thực phẩm chịu ảnh hưởng trực tiếp từ ô nhiễm đại dương. Vi nhựa không chỉ tồn tại trong cơ thể sinh vật biển mà còn có thể gia tăng trong quá trình chế biến, trở thành mối lo ngại lớn đối với sức khỏe con người.
