Với Gen Z, chi tiêu không chỉ là chuyện mua sắm hay chi tiêu cho những khoản cố định như tiền ăn uống, sinh hoạt, phòng trọ… mà chuyện chi tiêu còn bị ảnh hưởng bởi cách thể hiện cá tính, tận hưởng cuộc sống, đầu tư cho hình ảnh cá nhân và theo đuổi những trải nghiệm mới. Một ly cà phê đẹp để làm việc, một món đồ đang giảm giá, một chuyến đi ngắn ngày hay vài món “must-have” trên mạng xã hội đều có thể trở thành lý do chính đáng để “móc hầu bao” của Gen Z.
Tuy nhiên, khi những khoản chi này lặp lại quá thường xuyên, chúng dễ biến thành áp lực tài chính. Không ít người rơi vào vòng lặp quen thuộc: đầu tháng tự thưởng, giữa tháng thắt lưng buộc bụng, cuối tháng chờ lương. Để tránh tình trạng này, điều quan trọng là nhận diện được những kiểu chi tiêu khiến tiền lương hao hụt nhanh nhất.
Câu chuyện tài chính luôn là nỗi lo của nhiều người, đặc biệt là thế hệ Gen Z.
“Săn sale” mất kiểm soát
Trong thời gian qua, “săn sale” là một trong những thói quen phổ biến của người trẻ hiện nay. Các sàn thương mại điện tử, thương hiệu thời trang, mỹ phẩm, đồ công nghệ liên tục tung ra chương trình ưu đãi theo ngày đôi, khung giờ vàng, mã giảm giá, freeship hoặc flash sale. Chỉ cần vài phút lướt điện thoại, người mua có thể dễ dàng bị cuốn vào cảm giác “không mua bây giờ sẽ tiếc”.
Về bản chất, săn sale không xấu. Nếu biết tận dụng, người tiêu dùng có thể mua được món đồ cần thiết với mức giá tốt hơn. Vấn đề nằm ở chỗ nhiều người không mua vì cần, mà mua vì thấy rẻ. Một chiếc áo giảm 50%, một thỏi son đang hot, một món đồ gia dụng “có vẻ sẽ dùng tới” đều có thể được thêm vào giỏ hàng chỉ vì tâm lý sợ bỏ lỡ.
Gen Z thường mua sắm theo các ngày hội sale của các sàn thương mại điện tử thay vì chủ động mua sắm các vật phẩm theo mức độ cần thiết của bản thân.
Đáng nói, các khoản chi khi săn sale thường được ngụy trang dưới danh nghĩa tiết kiệm. Người mua dễ tự thuyết phục bản thân rằng mình đang “lời” vì mua được món đồ rẻ hơn giá gốc. Nhưng nếu món đồ đó không thật sự cần thiết, khoản tiền bỏ ra vẫn là một khoản chi phát sinh. Càng nhiều đơn hàng nhỏ, tổng số tiền cuối tháng càng lớn.
Với Gen Z, săn sale còn chịu tác động mạnh từ mạng xã hội. Những video "đập hộp" sản phẩm mới, review công dụng của các sản phẩm… vô tình đã tạo cảm giác món đồ nào cũng hữu ích, đáng thử và thúc đẩy nhu cầu sở hữu của người trẻ.
Khi tiêu dùng bị kích thích liên tục, người trẻ dễ nhầm lẫn giữa nhu cầu thật và ham muốn nhất thời. Kết quả là tủ đồ đầy lên, ví mỏng đi, còn cảm giác hài lòng chỉ kéo dài trong thời gian ngắn.
Chi tiêu theo cảm xúc: Buồn thì mua, vui cũng mua
Một kiểu chi tiêu khác khiến lương nhanh chóng “bốc hơi” là chi tiêu theo cảm xúc. Sau một ngày làm việc mệt mỏi, nhiều người tự thưởng bằng đồ ăn ngon, cà phê, mỹ phẩm, quần áo hoặc một món đồ nhỏ trên mạng. Khi buồn, họ mua sắm để cải thiện tâm trạng. Khi vui, họ tiếp tục mua để ăn mừng. Dần dần, việc tiêu tiền trở thành phản xạ mỗi khi cảm xúc thay đổi.
Chi tiêu theo cảm xúc thường khó kiểm soát vì nó không xuất phát từ kế hoạch cụ thể. Người mua không dành nhiều thời gian cân nhắc món đồ đó có thật sự cần hay không, mà hành động dựa trên cảm giác nhất thời.
Đặc biệt, với các phương thức thanh toán nhanh như ví điện tử, thẻ ngân hàng, trả sau hoặc mua trước trả sau, quá trình chi tiền diễn ra quá dễ dàng khiến người dùng ít cảm nhận được mức độ hao hụt tài chính.
Gen Z là thế hệ sống trong môi trường có nhiều áp lực vô hình: công việc cạnh tranh, kỳ vọng về ngoại hình, lối sống, năng suất, trải nghiệm và sự công nhận trên mạng xã hội. Vì vậy, việc dùng tiền để xoa dịu cảm xúc là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, nếu không nhận diện sớm, thói quen này có thể khiến người trẻ mất kiểm soát tài chính mà không biết chính xác tiền đã đi đâu.
Một dấu hiệu dễ nhận thấy là sau khi mua xong, cảm giác vui vẻ biến mất khá nhanh, thậm chí được thay bằng cảm giác tiếc tiền. Món đồ từng khiến bản thân hào hứng có thể bị bỏ quên chỉ sau vài lần sử dụng.
Khi việc mua sắm trở thành cách giải tỏa cảm xúc chính, người trẻ không chỉ tốn tiền mà còn dễ hình thành thói quen phụ thuộc vào tiêu dùng để cảm thấy tốt hơn.
Chi tiêu vì định hình phong cách cá nhân
Kiểu chi tiêu thứ ba khá phổ biến ở người trẻ là đầu tư quá mức cho hình ảnh và phong cách sống. Đó có thể là những buổi cà phê ở quán đẹp, ăn uống tại nhà hàng đang viral, mua đồ thời trang theo xu hướng, đăng ký phòng tập, đi du lịch ngắn ngày, tham gia workshop hoặc mua các món đồ công nghệ mới. Những khoản này không sai, thậm chí có thể giúp cuộc sống phong phú hơn.
Gen Z lớn lên trong thời đại mọi thứ đều có thể được chia sẻ lên mạng xã hội. Một bức ảnh đẹp, một outfit hợp trend, một chuyến đi cuối tuần hay một không gian làm việc “chill” dễ trở thành một phần của bản sắc cá nhân.
Tuy nhiên, nếu liên tục chi tiền để duy trì hình ảnh đó, người trẻ có thể rơi vào áp lực phải sống như những gì mình thể hiện.
Nhiều người nghĩ khi đăng tải hình ảnh check-in ở nhà hàng, quán cafe sang trọng mới là người có phong cách. Điều này, vô tình khiến nhiều bạn trẻ vượt chi tiêu, sử dụng tiền cho những điều vô bổ.
Nhiều khoản chi cho việc thể hiện phong cách, chất riêng của bản thân ban đầu trông không quá lớn. Một ly nước 60.000 đồng, một bữa ăn 200.000 đồng, một món phụ kiện vài trăm nghìn, một chuyến đi ngắn vài triệu đồng. Thế nhưng, khi cộng lại, đây có thể là phần chiếm tỷ trọng lớn trong thu nhập hằng tháng. Đặc biệt với những người mới đi làm, mức lương chưa cao nhưng nhu cầu trải nghiệm lớn, việc thiếu giới hạn chi tiêu sẽ khiến tài chính luôn trong trạng thái căng thẳng.
Tận hưởng là khi khoản chi phù hợp với khả năng tài chính và mang lại giá trị thật. Chạy theo là khi bản thân tiêu tiền để không bị tụt lại, để giống người khác hoặc để duy trì một hình ảnh mà thu nhập chưa thể đáp ứng. Khi không có ranh giới, thói quen chi tiêu nàu có thể trở thành “chiếc bẫy” khiến lương tháng nào cũng cạn.
Một số giải pháp tiết kiệm chi tiêu cho Gen Z hiệu quả
Để kiểm soát tài chính tốt hơn, Gen Z không nhất thiết phải sống quá khắt khe hay cắt bỏ mọi niềm vui. Điều cần thiết là xây dựng thói quen chi tiêu có ý thức, biết ưu tiên và đặt giới hạn rõ ràng.
Cách đầu tiên là áp dụng nguyên tắc “chờ 24 giờ” trước khi mua những món không thật sự cần thiết. Khi thấy một sản phẩm đang giảm giá hoặc một món đồ hấp dẫn trên mạng, hãy để nó trong giỏ hàng ít nhất một ngày. Sau 24 giờ, nếu vẫn thấy cần và có thể giải thích rõ lý do mua, bạn có thể cân nhắc.
Ngược lại, nếu cảm giác hào hứng đã giảm, rất có thể đó chỉ là ham muốn nhất thời. Cách này đặc biệt hiệu quả với thói quen săn sale và mua sắm theo cảm xúc.
Gen Z nên biết chia nhỏ các quỹ chi tiêu để kiểm soát tiền tốt hơn.
Cách thứ hai là chia ngân sách theo từng nhóm chi tiêu ngay khi nhận lương. Thay vì để toàn bộ tiền trong một tài khoản và tiêu đến đâu hay đến đó, người trẻ có thể tách thành các khoản như chi phí cố định, ăn uống, di chuyển, mua sắm, giải trí và tiết kiệm. Với nhóm mua sắm hoặc đi chơi cùng bạn bè, nên đặt một hạn mức cụ thể mỗi tháng. Khi đã dùng hết ngân sách, hãy dừng lại thay vì rút từ khoản tiết kiệm hoặc dùng thẻ trả sau.
Cách thứ ba là ghi lại các khoản chi nhỏ trong ít nhất 30 ngày. Nhiều người thường chỉ chú ý đến các khoản lớn như tiền nhà, học phí, điện thoại hay du lịch, nhưng lại bỏ qua cà phê, đồ ăn vặt, phí giao hàng, phụ kiện, ứng dụng trả phí. Chính những khoản nhỏ này tạo nên “lỗ hổng” tài chính đáng kể. Việc ghi chép giúp bạn nhìn rõ tiền đang đi đâu, từ đó điều chỉnh những khoản không cần thiết.
Với Gen Z, quản lý tiền bạc nên được hiểu là cách để có nhiều quyền lựa chọn hơn trong tương lai. Khi biết kiểm soát về việc chi tiêu, Gen Z sẽ bớt rơi vào cảnh “cháy túi” cuối tháng, đồng thời có nền tảng tốt hơn để đầu tư cho những mục tiêu dài hạn.
