Trong hành trình nuôi dạy, không ít lần bố mẹ cảm thấy bất lực trước những khoảnh khắc con nổi nóng, ném đồ, hoặc đáp trả gay gắt như: “Con không làm đâu” hay “Mẹ có quyền gì mà bắt con?”. Cuộc tranh cãi cứ thế leo thang, đến khi mọi thứ qua đi, cả hai phía đều mệt mỏi.
Nhiều bố mẹ phản ứng theo bản năng bằng cách nổi giận, trách mắng hoặc cố gắng lý lẽ để “thuyết phục” con. Nhưng càng ép buộc, trẻ lại càng chống đối.
Trong khi đó, cảm xúc của bố mẹ chính là “neo giữ” giúp con học cách điều chỉnh cảm xúc của mình. Khi bố mẹ giữ được sự bình tĩnh, không cần quát mắng hay giảng giải quá nhiều, mối quan hệ sẽ dần trở nên dễ chịu hơn, và trẻ cũng học được cách tôn trọng một cách tự nhiên. Theo đó, có 5 câu giúp bố mẹ "trị" đứa trẻ hay cãi lời, bố mẹ có thể tham khảo.
Đồng cảm và chấp nhận, làm dịu cảm xúc: “Mẹ biết con đang tức giận và cảm thấy bị oan ức, không sao, đợi con bình tĩnh lại rồi mình nói chuyện.”
Khi trẻ cãi lại hoặc đang xúc động, những lời đầu tiên của bố mẹ có ý nghĩa rất lớn. Chỉ trong vài giây, trẻ sẽ cảm nhận được bạn có đang đứng về phía mình hay không, và từ đó quyết định có hợp tác hay tiếp tục chống đối. Vì vậy, trước khi phân tích đúng sai, điều quan trọng là hãy thừa nhận cảm xúc của con để tránh xung đột leo thang.
Thực ra, khi trẻ nổi giận hay phản ứng gay gắt, đó thường là cách các em giải tỏa cảm xúc đang dồn nén. Lúc này, điều con cần không phải là lời phán xét, mà là sự lắng nghe và thấu hiểu. Khi được “đón nhận” về cảm xúc, trẻ sẽ dần bình tĩnh lại, bớt phòng vệ và sẵn sàng lắng nghe hơn.
Một sai lầm khá phổ biến là bố mẹ vội vàng giảng giải khi con vẫn đang kích động. Điều này thường khiến trẻ càng phản ứng mạnh hơn. Cách hiệu quả hơn là xử lý cảm xúc trước, rồi mới cùng con nhìn lại vấn đề sau khi cả hai đã bình tĩnh.
Xác định ranh giới rõ ràng và không thỏa hiệp: "Mẹ hiểu suy nghĩ của con, nhưng không chấp nhận việc con luôn cãi lại"
Sau khi đã lắng nghe và thấu hiểu, bố mẹ có thể cùng con nhìn lại sự việc một cách nhẹ nhàng. Hãy ghi nhận những điểm con làm đúng, đồng thời nói rõ rằng việc cãi lại hoặc phản ứng thiếu kiểm soát là chưa phù hợp. Điều quan trọng là thiết lập ranh giới rõ ràng và thống nhất với con cách ứng xử tốt hơn trong những lần sau.
Cảm xúc của trẻ không có đúng hay sai, vì đó là phản ứng tự nhiên. Bố mẹ không nên phủ nhận cảm xúc của con, nhưng cần giúp con hiểu rằng hành vi thì cần có giới hạn. Nói cách khác, con có thể buồn, tức giận, nhưng cách thể hiện cảm xúc cần phù hợp và tôn trọng người khác.
Một điều cần tránh là ép trẻ phải xin lỗi ngay lập tức khi mọi thứ còn chưa lắng xuống. Hãy cho con thời gian để hiểu và điều chỉnh cảm xúc của mình. Khi trò chuyện, bố mẹ cũng nên giữ thái độ bình tĩnh, nhất quán giữa lời nói và hành động.
Hướng dẫn cách diễn đạt, thay thế cho lời nói cãi lại: "Hãy nói cho mẹ biết lý do tại sao con không vui. Hãy nói một cách nhẹ nhàng, mẹ sẽ lắng nghe cẩn thận"
Đôi trẻ khi tức giận la hét vì chưa biết cách gọi tên và diễn đạt cảm xúc của mình. Sau khi con đã bình tĩnh lại, bố mẹ có thể nhẹ nhàng hướng dẫn con nói ra điều mình đang cần, đồng thời trấn an rằng: “Bố mẹ luôn sẵn sàng lắng nghe con”. Khi cả hai cùng giữ được sự bình tĩnh và hợp tác, những phản ứng như quát tháo hay bùng nổ cảm xúc sẽ dần giảm đi.
Thực tế, những trẻ hay cãi lại thường không phải cố tình chống đối, mà đang gặp khó khăn trong việc biểu đạt cảm xúc. Vì vậy, việc dạy con cách giao tiếp phù hợp, nói ra suy nghĩ và nhu cầu sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc trách mắng.
Làm rõ hậu quả và truyền đạt các quy tắc: "Nếu con tiếp tục nói chuyện với bố mẹ bằng giọng điệu này, thì thỏa thuận của chúng ta hôm nay (như đọc sách tranh và chơi đồ chơi) sẽ không thể thực hiện được"
Khi trao đổi với con, điều quan trọng là giữ giọng điệu bình tĩnh, rõ ràng và tôn trọng, không nên đe dọa hay áp đặt. Nếu lời nói mang cảm giác hăm dọa, trẻ dễ phản ứng ngược và trở nên bướng bỉnh hơn. Thay vào đó, bố mẹ hãy giải thích cụ thể về những hệ quả hợp lý của hành vi chưa phù hợp, để con có thời gian suy nghĩ và tự cân nhắc lựa chọn của mình.
Một điều cũng cần lưu ý là không nên kỳ vọng con thay đổi ngay sau một lần nhắc nhở. Việc hình thành thói quen và hành vi tích cực cần được hướng dẫn kiên trì, lặp lại nhiều lần. Sự nhất quán và bền bỉ của bố mẹ là yếu tố giúp con dần hiểu và điều chỉnh tốt hơn.
Hàn gắn các mối quan hệ và củng cố sự tôn trọng: "Bố mẹ luôn yêu thương con, nhưng không thích những hành vi thiếu tôn trọng. Chúng ta hãy cùng nhau sửa chữa điều đó nhé!"
Sau khi mọi chuyện đã được giải quyết, bố mẹ nên dành thêm một bước để hàn gắn và củng cố mối quan hệ với con. Điều quan trọng là giúp con hiểu rằng tình yêu thương và kỷ luật luôn đi cùng nhau, không hề đối lập.
Khi trẻ biết nhận sai và nói lời xin lỗi, bố mẹ nên ghi nhận sự thay đổi đó, tránh để những lời trách mắng khiến con cảm thấy tự ti. Đồng thời, cũng cần nhẹ nhàng nhấn mạnh về sự tôn trọng trong cách cư xử, để con hiểu đâu là giới hạn phù hợp trong giao tiếp.
Một điều dễ bị bỏ qua là sự nhất quán, bố mẹ mong con biết lắng nghe và tôn trọng, thì chính mình cũng cần làm điều đó: không ngắt lời, không vội phán xét. Bởi hành động luôn có sức thuyết phục hơn lời nói. Trong hành trình nuôi dạy, bố mẹ không cần phải hoàn hảo, nhưng nên giao tiếp đủ tinh tế để đồng hành cùng con.
