Khi cậu bé Xiaoyu đi học về và kể rằng mình được các bạn trong lớp đặt cho một biệt danh, người mẹ đã không khỏi lo lắng, tự hỏi liệu con có đang bị bắt nạt hay không. Sau khi quan sát và suy nghĩ kỹ hơn, chị nhận ra đó không phải là hành động mang ác ý nên phần nào cảm thấy yên tâm hơn.
Trong quá trình lớn lên, nhiều trẻ sẽ gặp những trải nghiệm khiến mình tổn thương khi giao tiếp với bạn bè, như bị trêu chọc quá mức, bị gọi bằng những biệt danh khó nghe hoặc nghe những lời nói làm mình buồn lòng. Tuy nhiên, vì còn nhỏ, nhiều em chưa đủ khả năng phân biệt đâu là một trò đùa vô hại và đâu là hành vi mang tính xúc phạm. Các em thường nghĩ rằng mọi người chỉ đang “đùa vui” mà thôi.
Chính vì vậy, có những trẻ dù cảm thấy buồn hay khó chịu vẫn cố gắng cười cho qua. Có em bị tổn thương nhưng lại không biết cách bày tỏ cảm xúc của mình. Lâu dần, trẻ trở nên thụ động hơn, ranh giới cá nhân cũng dần bị xâm phạm mà không nhận ra. Điều này có thể khiến trẻ dễ trở thành đối tượng bị trêu chọc hoặc bắt nạt nhiều hơn.
Vì vậy, điều rất quan trọng là bố mẹ cần giúp con xây dựng ranh giới cá nhân từ sớm. Trẻ cần được hướng dẫn để hiểu đâu là một trò đùa bình thường, đâu là hành vi thiếu tôn trọng hoặc mang tính xúc phạm. Khi có khả năng nhận biết rõ ràng, trẻ sẽ biết cách bảo vệ cảm xúc của mình, tự tin lên tiếng khi cần thiết và hạn chế nguy cơ trở thành nạn nhân của bắt nạt học đường.
Các chuyên gia gợi ý ba phương pháp đơn giản giúp trẻ dần hình thành khả năng nhận biết và bảo vệ ranh giới cá nhân.
Hãy xem xét: "Sau một trò đùa nào đó, trẻ có cảm thấy nó đúng không?"
Sự khác biệt lớn nhất giữa một trò đùa vui và một lời nói mang ác ý thường không nằm ở chính câu nói đó, mà nằm ở cảm xúc còn lại sau cuộc trò chuyện.
Bố mẹ hướng dẫn con một cách đơn giản để tự nhận biết: Sau khi nghe người khác nói xong, con cảm thấy vui vẻ, thoải mái hay lại thấy buồn, ngượng ngùng và khó chịu?
Ví dụ:
- Nếu sau khi mọi người cười đùa, trẻ vẫn cảm thấy nhẹ nhõm và vui vẻ, đó có thể chỉ là một trò đùa vô hại.
- Nếu trẻ cảm thấy hơi khó chịu, lúng túng hoặc không thoải mái nhưng không biết giải thích vì sao, bố mẹ nên giúp con chú ý nhiều hơn đến cảm xúc của mình.
- Nếu sau cuộc trò chuyện, trẻ cảm thấy bị tổn thương, oan ức hoặc muốn tránh né người đó, rất có thể sự việc đã vượt quá giới hạn của một trò đùa bình thường.
Cảm xúc chính là “tín hiệu cảnh báo” sớm nhất của não bộ. Nhiều khi trẻ chưa đủ khả năng diễn đạt chính xác điều gì khiến mình khó chịu, nhưng việc các em bắt đầu thấy buồn, ngại ngùng hoặc mất tự nhiên đã cho thấy rằng tương tác đó có thể không còn an toàn hay tích cực nữa.
Vì vậy, thay vì chỉ dạy con “đừng để ý” hay “bạn bè chỉ đùa thôi”, bố mẹ nên giúp trẻ học cách lắng nghe cảm xúc của bản thân. Khi trẻ hiểu rằng cảm giác khó chịu của mình là điều đáng được tôn trọng, các em sẽ dần biết cách thiết lập ranh giới và bảo vệ chính mình trong các mối quan hệ với bạn bè.
Hãy xem xét: "Liệu có ai khác có thể phát biểu không?"
Bố mẹ nhẹ nhàng hỏi: “Nếu ai đó nói một điều không hay về con, con có thật sự thấy vui không, hay chỉ đang cố cười cho qua?”
Bởi vì đôi khi, cùng một câu nói nhưng cảm giác mang lại lại hoàn toàn khác nhau tùy vào người nói và cách họ nói. Ví dụ, câu: “Sao cậu ngốc thế?” có thể chỉ là lời trêu đùa vui vẻ khi được nói bởi một người bạn thân với thái độ thân thiện. Nhưng nếu câu nói ấy đến từ một người thường không thích con hoặc cố tình châm chọc, trẻ sẽ cảm thấy bị tổn thương và khó chịu.
Điều này cho thấy rằng nhiều “trò đùa” thực chất phụ thuộc nhiều vào mối quan hệ và thái độ giữa hai người. Một câu nói có thể vô hại trong hoàn cảnh này, nhưng lại trở thành lời xúc phạm trong hoàn cảnh khác.
Vì vậy, bố mẹ có thể giúp con ghi nhớ một vài nguyên tắc đơn giản:
- Nếu đó là người thân thiết, nói với giọng điệu vui vẻ và khiến con cảm thấy thoải mái, có thể đó chỉ là một trò đùa.
- Nếu ai đó khiến con cảm thấy khó chịu, ngượng ngùng hoặc không an toàn, con cần chú ý hơn đến cảm xúc của mình.
- Và nếu một người thường xuyên làm con buồn, tổn thương hoặc khó chịu, con nên giữ khoảng cách thay vì cố gắng chịu đựng để làm hài lòng họ.
Khi trẻ hiểu được điều này, các em sẽ dần biết cách phân biệt giữa sự vui đùa lành mạnh và những hành vi thiếu tôn trọng.
Hãy xem xét: "Điều đó có khiến trẻ cảm thấy nản lòng không?"
Bố mẹ giúp con nhận biết cảm xúc của mình bằng một cách rất trực quan và dễ hiểu: “Sau khi nghe người khác nói như vậy, con có cảm thấy mình giống như một quả bóng được bơm căng: vui vẻ, tự tin và tràn đầy năng lượng không? Hay con lại cảm thấy như một quả bóng bị xì hơi: buồn bã, mất tinh thần và không muốn nói chuyện nữa?”
Một trò đùa lành mạnh thường khiến người nghe cảm thấy thoải mái và vui vẻ hơn. Ngược lại, những lời nói mang ác ý thường khiến trẻ cảm thấy tổn thương, tự ti hoặc xấu hổ. Chẳng hạn như:
- Khiến trẻ bị mất mặt trước đám đông.
- Biến trẻ thành đối tượng để người khác cười nhạo.
- Khiến trẻ không dám phản ứng vì sợ bị trêu chọc thêm.
- Làm trẻ dần nghi ngờ giá trị của bản thân và nghĩ rằng mình thật sự “kém cỏi”.
Nếu trẻ thường xuyên trả lời: “Con không dám nói”, “Con sợ mọi người cười con”, hay “Con thấy bản thân mình rất tệ”, thì đó không còn là những lời đùa vui thông thường nữa. Đó có thể là dấu hiệu cho thấy ranh giới cảm xúc của trẻ đang liên tục bị xâm phạm.
Trong quá trình trưởng thành, não bộ của trẻ vẫn đang phát triển và học cách hiểu các mối quan hệ xã hội. Trẻ cần thời gian để nhận biết cảm xúc của người khác, hiểu ranh giới trong giao tiếp và phân biệt đâu là sự vui đùa vô hại, đâu là hành vi mang tính xúc phạm. Vì vậy, trẻ rất cần sự đồng hành và hướng dẫn nhẹ nhàng từ cha mẹ trong cuộc sống hằng ngày.
Ví dụ, khi con vô tình nói điều gì đó khiến bạn buồn, thay vì lập tức trách mắng, bố mẹ nhẹ nhàng hướng dẫn: “Lúc con nói vậy, con muốn bạn vui đúng không? Nhưng mình thử nhìn biểu cảm của bạn xem, có vẻ bạn đang vui hay đang khó chịu nhỉ?”
Ngược lại, khi trẻ bị người khác trêu chọc, cha mẹ cũng có thể giúp con suy nghĩ về cảm xúc của bản thân bằng cách hỏi: “Khi nghe câu nói đó, con cảm thấy thế nào? Con thấy vui hay thấy buồn, khó chịu?”
Trong hành trình lớn lên, trẻ chắc chắn sẽ gặp nhiều kiểu giao tiếp khác nhau. Có những câu nói mang lại tiếng cười và sự kết nối, nhưng cũng có những lời xúc phạm được che giấu dưới vỏ bọc của sự hài hước.
Khi trẻ học được cách phân biệt giữa một trò đùa và lời nói làm tổn thương, các em đang học cách giao tiếp, bảo vệ bản thân, tôn trọng cảm xúc của mình và xây dựng những mối quan hệ lành mạnh.
