Trẻ thường trì hoãn, khóc hoặc nổi giận khi mọi việc không diễn ra như mong muốn. Với trẻ nhỏ, việc kiểm soát xung động, ghi nhớ yêu cầu, sắp xếp công việc và điều chỉnh cảm xúc đều cần đến sự phát triển dần của các chức năng điều hành.
Vỏ não trước trán là một vùng não quan trọng nhưng vẫn đang trong quá trình phát triển. Vì vậy, việc trẻ chưa thể tự kiểm soát tốt không đồng nghĩa với việc con cố tình chống đối người lớn.
Chỉ dựa vào lý luận hay yêu cầu trẻ phải tự giác ngay lập tức sẽ khó giúp con hình thành khả năng tự quản lý. Một số thói quen tưởng chừng bình thường trong cuộc sống hàng ngày lại có thể góp phần hỗ trợ quá trình phát triển những năng lực này. Theo đó, có 4 thói quen phát triển trí não, bố mẹ thử xem mình thường làm đúng bao nhiêu điều.
Ngủ đủ giấc và để não được nghỉ ngơi tốt
Dù đã được nhắc đi ngủ nhiều lần vào buổi tối, trẻ vẫn không chịu ngủ. Đến sáng hôm sau, khi bố mẹ gọi dậy, con lại nằm lì trên giường, không muốn rời khỏi chăn. Lúc này, thay vì vội trách con bướng bỉnh hay không nghe lời, bố mẹ nên xem lại liệu trẻ đã ngủ đủ giấc hay chưa.
Theo thông tin về sức khỏe giấc ngủ do Ủy ban Y tế Quốc gia Trung Quốc công bố, trẻ 2-5 tuổi cần ngủ 10-13 giờ mỗi ngày, trong khi trẻ 6-12 tuổi cần 9-12 giờ. Ngủ đủ giúp trẻ phát triển thể chất, đồng thời hỗ trợ khả năng nhận thức và ghi nhớ.
Khi thiếu ngủ, trẻ dễ mệt mỏi, cáu kỉnh, khó tập trung và khó kiểm soát xung động. Sau một ngày đã mệt mỏi, việc yêu cầu trẻ tiếp tục tập trung, nghe lời và hoàn thành mọi việc thực sự không dễ dàng.
Vì vậy, đừng đợi đến sát giờ ngủ mới bắt đầu thúc giục con. Bố mẹ có thể chủ động chuẩn bị cho trẻ từ sớm: cất điện thoại, máy tính bảng, vệ sinh cá nhân, đọc vài trang sách cùng con, trò chuyện về những điều đã xảy ra trong ngày rồi tắt đèn đi ngủ. Nếu trẻ chưa quen, hãy bắt đầu sớm hơn khoảng 15 phút so với thường lệ và điều chỉnh dần.
Tập thể dục nhiều hơn: Tăng cường cả cơ thể và não bộ
Một số trẻ ở nhà gần như không thể ngồi yên, lúc thì trèo lên sofa, lúc lại chạy theo đồ chơi. Người lớn vừa nhắc “Ngồi ngay ngắn nào”, trẻ đã nhanh chóng chạy đi chỗ khác.
Thực ra, chạy nhảy tốt cho trẻ. Nếu kết hợp thêm một vài quy tắc trong lúc chơi, bố mẹ không chỉ giúp con rèn luyện thể chất mà còn hỗ trợ phát triển khả năng tự kiểm soát.
Chẳng hạn, với trò “Đèn đỏ, đèn xanh”, trẻ chỉ được di chuyển khi nghe “đèn xanh” và phải dừng lại khi nghe “đèn đỏ”. Hoặc chơi trò làm ngược chỉ dẫn: người lớn nói “vỗ đầu”, trẻ phải chạm vào vai; nói “giơ tay lên”, trẻ phải hạ tay xuống.
Để làm đúng, trẻ phải lắng nghe, ghi nhớ quy tắc và kiềm chế phản ứng đầu tiên để thực hiện theo yêu cầu. Những quá trình này đều liên quan đến khả năng kiểm soát ức chế và trí nhớ làm việc trong chức năng điều hành.
Một tổng quan hệ thống năm 2024 gồm 23 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 2.857 trẻ em và thanh thiếu niên (Trung Quốc) cho thấy, hoạt động thể chất kết hợp với thử thách nhận thức có tác động tích cực ở mức độ nhẹ đến chức năng điều hành, đặc biệt là khả năng kiểm soát ức chế và trí nhớ làm việc.
Vì vậy, khi cho trẻ chạy nhảy, bố mẹ có thể xen kẽ một vài trò chơi có luật. Khi con còn nhỏ, hãy bắt đầu bằng những quy tắc đơn giản, khi đã quen, có thể thay đổi luật và tăng độ khó từng chút một. Điều quan trọng là giúp con từng bước học cách dừng lại, ghi nhớ yêu cầu và suy nghĩ trước khi hành động.
Để trẻ tự làm việc cho mình, bắt đầu từ những việc nhỏ
Khi chuẩn bị ra ngoài, trẻ thường có ý kiến riêng về những việc tưởng chừng rất nhỏ như mặc quần áo nào hay tắm trước hay sau. Khi người lớn đang vội, việc quyết định thay con sẽ nhanh hơn, nhất là vào buổi sáng khi bố mẹ phải chờ đợi trẻ chuẩn bị.
Tuy nhiên, nếu mọi việc đều được người lớn sắp xếp sẵn, trẻ sẽ có ít cơ hội tự đưa ra lựa chọn và suy nghĩ về hậu quả của quyết định.
Bố mẹ có thể từng bước giao cho con những việc phù hợp với độ tuổi và khả năng.
Bước 1: Cho trẻ lựa chọn giữa hai phương án
Chẳng hạn: “Hôm nay con muốn mặc áo xanh hay áo xanh lá?” hoặc “Con muốn cất khối đồ chơi trước hay sách tranh trước?”. Bố mẹ nên chọn lọc sẵn những phương án phù hợp, để trẻ được lựa chọn trong phạm vi an toàn.
Bước 2: Để trẻ tự kiểm tra
Trước khi đi học, bố mẹ có thể nhờ con kiểm tra xem đã mang đủ bình nước, ba lô và bài tập về nhà chưa. Ban đầu, bố mẹ cùng con kiểm tra lại; khi trẻ đã quen, có thể dần để con tự hoàn thành.
Bước 3: Tập cho trẻ lập kế hoạch đơn giản
Với trẻ lớn hơn, bố mẹ có thể hướng dẫn con tự sắp xếp thời gian cuối tuần, chẳng hạn hoàn thành bài tập trước rồi quyết định sử dụng thời gian còn lại như thế nào. Sau đó, cùng con nhìn lại xem cách sắp xếp nào hiệu quả và lần sau cần điều chỉnh điều gì.
Để trẻ tự quyết định không có nghĩa là con muốn làm gì cũng được. Nếu con chọn quần áo chưa phù hợp, bố mẹ có thể nhắc con xem lại thời tiết. Nếu con quên đồ, hãy cùng con nghĩ cách để lần sau không mắc lại lỗi tương tự.
Điều quan trọng là bố mẹ vẫn giữ những giới hạn cần thiết, đồng thời cho trẻ cơ hội tự thử sức với những việc nhỏ. Con không cần phải làm mọi thứ thật hoàn hảo ngay từ đầu, khả năng tự lập và đưa ra quyết định cũng cần được rèn luyện từng bước.
Học cách chờ đợi và luyện tập kiểm soát xung đột
Cả hai đứa trẻ đều muốn chơi cùng một chiếc ô tô đồ chơi. Một đứa với tay lấy, đứa kia lại ôm chặt món đồ chơi và không chịu buông. Khi người lớn nói “Hãy chia sẻ đi”, cuộc tranh giành cũng không vì thế mà dừng lại.
Điều trẻ cần dần học được là khi muốn một thứ gì đó, con có thể dừng lại một chút, nói ra mong muốn của mình và cùng người khác tìm cách giải quyết. Những kỹ năng này cần được rèn luyện từng bước, phù hợp với độ tuổi và trạng thái cảm xúc của trẻ. Không thể yêu cầu một đứa trẻ đang khóc lóc, mất bình tĩnh lập tức biết kiềm chế.
Bố mẹ có thể bắt đầu từ những tình huống nhỏ trong sinh hoạt hàng ngày. Khi chơi trò chơi theo lượt, trẻ học cách chờ đến lượt mình. Khi xếp hàng ở cầu trượt, con cần đợi bạn phía trước chơi xong rồi mới đến lượt. Ban đầu, trẻ có thể chỉ chờ được vài giây rồi muốn chen lên. Bố mẹ cần nhẹ nhàng nhắc lại quy tắc, không nhất thiết phải giải thích dài dòng mỗi lần.
Khi hai trẻ tranh giành đồ chơi, trước tiên bố mẹ có thể ngăn việc giằng lấy đồ chơi, sau đó nói: “Con cũng muốn chơi đúng không? Con có thể nói với bạn điều con muốn, rồi hai con cùng tìm cách nhé.” Nếu trẻ còn nhỏ và chưa thể tự giải quyết, bố mẹ có thể hỗ trợ hai con cùng thống nhất cách chơi.
Dần dần, trẻ sẽ hiểu rằng điều mình muốn không phải lúc nào cũng có ngay lập tức, nhưng con có thể lên tiếng, chờ đợi và tìm một cách khác để giải quyết.
Trẻ vẫn có lúc mất bình tĩnh, trì hoãn hoặc hành động bốc đồng khi mọi việc không như ý. Vì vậy, bố mẹ không nên nghĩ những nỗ lực trước đó trở nên vô ích vì hôm nay con chưa làm tốt.
Những thay đổi nhỏ ấy mới là dấu hiệu cho thấy trẻ đang dần học cách tự quản lý bản thân.
Vỏ não trước trán không thể phát triển chỉ bằng việc người lớn thúc ép hay kiểm soát. Trẻ cần được hướng dẫn, nhưng đồng thời cũng cần có cơ hội tự lựa chọn, học cách chờ đợi và rèn khả năng kiểm soát bản thân qua những lần thực hành lặp đi lặp lại.
