Dấu hiệu nhận biết học sinh dễ có xu hướng bạo lực
ThS.BSNT Hà Anh Dũng, đang làm việc tại một Trung tâm chăm sóc tinh thần tại Hà Nội cho biết, với trẻ ở tuổi vị thành niên, nhất là nhóm đang học THPT sự chuyển biến từ bất đồng, chống đối sang gây hấn bạo lực thường hay xảy ra hơn so với nhóm trẻ học THCS. Thực chất, sự gây hấn hay bạo lực nó không diễn ra chỉ vì một lời nhắc nhở hay một cuộc tranh cãi. Đôi khi, đó là kết quả của nhiều yếu tố tích tụ: khó khăn trong điều chỉnh cảm xúc, cảm giác bị xúc phạm, mâu thuẫn kéo dài, áp lực từ bạn bè và môi trường gia đình, nhà trường chưa giúp học sinh giải quyết xung đột theo cách an toàn.
Vì thế, việc nhận biết trẻ đang gặp vấn đề tâm lý, từ đó có cách can thiệp, hỗ trợ kịp thời là rất quan trọng. Dưới đây là một số biểu hiện gia đình và nhà trường cần đặc biệt lưu tâm, kể cả khi chưa xảy ra vấn đề bạo lực:
- Thứ nhất, lời nói mang tính đe dọa hoặc trả thù: học sinh nhiều lần nói muốn khiến một người phải trả giá, liên tục nhắc đến việc trả đũa hoặc mô tả cách làm hại người khác. Đặc biệt đáng lo khi lời nói hướng đến một mục tiêu cụ thể, đi kèm kế hoạch, thời điểm hoặc hành động chuẩn bị.
Học sinh bất đồng, có khả năng gây bạo lực thực chất đã tích tụ nhiều yếu tố từ trước và chỉ chờ cơ hội bộc phát. Ảnh minh họa.
- Thứ hai, sự leo thang của hành vi gây hấn: Ban đầu chỉ là tranh cãi, sau đó chuyển sang chửi bới, đe dọa, phá đồ hoặc cố tình làm người khác sợ hãi.
- Thứ ba, khó khăn cảm xúc kéo dài hoặc thay đổi hành vi đột ngột. Học sinh có thể trở nên cáu gắt bất thường, thu mình, mất ngủ, tuyệt vọng, sa sút học tập hoặc mất kết nối với bạn bè. Những biểu hiện này không đồng nghĩa với nguy cơ bạo lực, nhưng có thể cho thấy em đang gặp khó khăn cần được hỗ trợ.
- Thứ tư, những yếu tố làm tăng nguy cơ trong môi trường sống. Ví dụ, bị bắt nạt kéo dài, thường xuyên chứng kiến bạo lực, xung đột gia đình nghiêm trọng hoặc tham gia nhóm bạn cổ xúy trả thù. Những yếu tố này cần được tìm hiểu, không nên tự động xem là bằng chứng về ý định gây hại.
Đâu là việc thầy cô nên làm khi gặp học sinh “hư”?
Một vấn đề khác cũng được nhiều người đặt ra câu hỏi, đó là khi mâu thuẫn, học sinh gây hấn hoặc căng thẳng dễ dẫn đến bạo lực thì giáo viên nên xử lý theo hướng nào để giảm hậu quả có thể xảy ra. Về vấn đề này, bác sĩ Anh Dũng tư vấn, đầu tiên thầy cô cần giữ bình tĩnh và đánh giá nhanh mức độ nguy hiểm, giọng nói chậm, rõ ràng, âm lượng vừa phải; tránh quát mắng, mỉa mai hoặc thách thức học sinh; giữ khoảng cách an toàn, quan sát dấu hiệu nguy hiểm như nắm chặt tay, đập phá đồ vật, lao về phía người khác, đe dọa.
Tiếp theo là tìm cách giảm kích thích và giao tiếp ngắn gọn, không đối đầu. Giáo viên nên hạn chế lời nói, tránh tranh luận đúng sai ngay lúc học sinh đang kích động. Song song với đó vẫn cần thiết phải duy trì kỷ luật, nhưng bằng giới hạn rõ ràng, không bằng trừng phạt tức thời.
Bác sĩ Dũng lưu ý rằng, cần phân biệt giữa việc thừa nhận cảm xúc và chấp nhận hành vi: học sinh có thể tức giận, thất vọng hoặc không đồng ý, nhưng không được đe dọa, đánh bạn hay phá hoại tài sản. Hậu quả và biện pháp xử lý cần được trao đổi khi học sinh đã bình tĩnh, bảo đảm khách quan, phù hợp quy định.
Gia đình, nhà trường, giáo viên chủ nhiệm cần có cách tiếp cận, giáo dục phù hợp tránh để "giọt nước tràn ly". Ảnh minh họa.
Sau khi tình huống đã ổn định, giáo viên cần tìm hiểu nguyên nhân và có kế hoạch theo dõi. Nên ghi nhận sự việc một cách khách quan: điều gì xảy ra trước đó, hành vi cụ thể, mức độ nguy hiểm, cách xử lý và kết quả. Sau đó, trao đổi riêng với học sinh, phối hợp với gia đình và bộ phận chuyên môn để tìm yếu tố kích hoạt, hướng dẫn cách giải quyết xung đột và thống nhất biện pháp phòng ngừa.
Trường hợp học sinh có kích động nhưng chưa có nguy cơ gây hại tức thời; Có dấu hiệu leo thang hoặc đe dọa cụ thể; Nguy cơ gây thương tích ngay lập tức… giáo viên chủ nhiệm cần báo với nhà trường và có thể cần sự can thiệp, tư vấn, thậm chí là trị liệu.
Gia đình và nhà trường nên làm gì để không “kích hoạt hành vi bạo lực ở trẻ vị thành niên?
Về phía gia đình và nhà trường, bác sĩ Anh Dũng tư vấn thêm rằng, nếu phát hiện học sinh có biểu hiện tâm lý, kích động có hành vi bạo lực nên thực hiện một vài biện pháp sau:
- Không đánh đập, đe dọa, làm nhục hoặc bêu tên học sinh trước tập thể, vì có thể làm tăng sự chống đối, xấu hổ và thù địch.
- Không bao che, đổ lỗi hoàn toàn cho người bị hại hoặc xem nhẹ hành vi bạo lực, vì điều này khiến học sinh không nhận thức đầy đủ trách nhiệm.
- Không ép học sinh xin lỗi, hòa giải hoặc tiếp xúc trực tiếp với người bị hại khi chưa bảo đảm an toàn và chưa có sự đồng thuận phù hợp.
- Không gắn nhãn “học sinh hư”, tiết lộ thông tin riêng tư hoặc để bạn bè tiếp tục chế giễu, cô lập các em.
- Không chỉ kỷ luật rồi bỏ mặc, cũng không chỉ tư vấn tâm lý mà bỏ qua các biện pháp bảo vệ và trách nhiệm theo quy định.
