Trong nhiều gia đình, bố mẹ bận rộn với công việc, ông bà trở thành những người đồng hành quan trọng trong hành trình chăm sóc và nuôi dưỡng cháu. Từ những bữa ăn, giấc ngủ đến cách dạy trẻ ứng xử mỗi ngày, ông bà dành cho cháu nhiều yêu thương và sự chăm chút.
Tuy nhiên, mẹ và bà thường có cách chăm trẻ khác nhau, bởi mỗi thế hệ có trải nghiệm, quan niệm và cách giáo dục riêng. Các chuyên gia cho rằng những khác biệt này có thể tạo nên những ảnh hưởng nhất định đến thói quen, tính cách và khả năng tự lập của trẻ theo thời gian. Theo đó, có 3 điểm khác biệt giữa mẹ và bà khi chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ.
Sự khác biệt về khả năng tự lập và thực hành
Chị A-Lian là mẹ của hai con. Khi con đầu lòng chào đời, vì điều kiện kinh tế còn khó khăn, vợ chồng chị phải gửi con về sống cùng ông bà ngoại để ông bà chăm sóc.
Vài năm sau, khi kinh tế gia đình ổn định hơn, em bé thứ hai được bố mẹ giữ bên cạnh và trực tiếp chăm sóc. Đến khi hai con cùng bắt đầu đi mẫu giáo, chị nhận thấy sự khác biệt khá rõ trong khả năng tự phục vụ của hai trẻ.
Theo lời kể của A-Lian, người con lớn gặp nhiều khó khăn hơn trong các hoạt động đòi hỏi sự khéo léo của đôi tay và thường cần bố mẹ hỗ trợ trong những việc sinh hoạt hằng ngày. Trong khi đó, người con thứ hai, nhỏ hơn vài tuổi, lại có khả năng tự chăm sóc bản thân khá tốt, thậm chí có thể tự mặc quần áo.
Điều này cho thấy một điểm đáng lưu ý, trẻ không chỉ cần được chăm sóc mà còn cần có cơ hội tự mình làm những việc phù hợp với lứa tuổi.
Ông bà thường có nhiều kinh nghiệm chăm trẻ và dành cho cháu sự yêu thương, bao bọc. Vì thương cháu, ông bà đôi khi có xu hướng làm thay những việc mà trẻ hoàn toàn có thể tự thực hiện, chẳng hạn như mặc quần áo, xúc ăn, cất đồ chơi hay chuẩn bị đồ dùng cá nhân.
Nếu tình trạng này kéo dài, trẻ có thể ít có cơ hội rèn luyện các kỹ năng vận động tinh, khả năng phối hợp tay - mắt và kỹ năng tự phục vụ. Không phải sự chăm sóc của ông bà là nguyên nhân trực tiếp khiến trẻ kém tự lập, mà điều quan trọng nằm ở việc người lớn có tạo đủ không gian để trẻ được tự làm, tự thử và tự hoàn thành hay không.
Vì vậy, dù được mẹ, bố hay ông bà chăm sóc, trẻ vẫn cần được trao những cơ hội phù hợp để tự mình làm những việc nhỏ mỗi ngày. Chính từ những việc tưởng chừng đơn giản ấy, trẻ dần hình thành sự khéo léo, tự tin và khả năng tự lập.
Sự khác biệt về kỹ năng ngôn ngữ
Môi trường giao tiếp hằng ngày có thể ảnh hưởng khá rõ đến cách trẻ hình thành vốn từ và thói quen sử dụng ngôn ngữ.
Trẻ nhỏ thường học ngôn ngữ không chỉ từ những gì người lớn dạy trực tiếp, mà còn từ cách mọi người trò chuyện với nhau mỗi ngày. Trẻ nghe gì, nghe thường xuyên ra sao và người lớn phản hồi thế nào đều có thể góp phần hình thành cách trẻ nói chuyện, bày tỏ cảm xúc và ứng xử với người khác.
Vì vậy, dù trẻ được mẹ hay ông bà chăm sóc, điều quan trọng vẫn là tạo cho con một môi trường giao tiếp tích cực, hạn chế lời nói thô tục, tránh quát mắng và khuyến khích trẻ diễn đạt mong muốn, cảm xúc bằng những từ ngữ phù hợp.
Một môi trường ngôn ngữ lành mạnh không chỉ giúp trẻ nói chuyện tốt hơn mà còn hỗ trợ con học cách giao tiếp, kiểm soát cảm xúc và xây dựng mối quan hệ với những người xung quanh.
Sự khác biệt về khả năng ứng phó với khó khăn
Mỗi đứa trẻ có một cách khác nhau để đối diện với thất bại và những tình huống không như ý. Một phần trong đó được hình thành từ cách người lớn phản hồi khi trẻ gặp khó khăn: bảo bọc quá mức, làm thay hay khích lệ trẻ tự thử sức đều có thể tạo ra những trải nghiệm khác nhau.
Theo câu chuyện của A-Lian, người con lớn có xu hướng dễ nản lòng khi gặp trở ngại, thường thu mình và ít chủ động thử những điều mới.
Điều này gợi nhắc bố mẹ rằng sự đồng hành không chỉ nằm ở việc chăm sóc con thật tốt, mà còn là trao cho trẻ cơ hội được thử, được sai và tự tìm cách giải quyết những vấn đề phù hợp với lứa tuổi. Khi trẻ biết rằng mình luôn được yêu thương và có người ở bên hỗ trợ, con sẽ có thêm cảm giác an toàn để bước ra khỏi vùng quen thuộc.
Từ 0 - 3 tuổi: Giai đoạn trẻ đặc biệt cần sự tương tác và đồng hành
Ba năm đầu đời là giai đoạn trẻ phát triển rất nhanh về não bộ, ngôn ngữ, cảm xúc, khả năng nhận thức và các kỹ năng xã hội. Đây cũng là thời điểm trẻ học hỏi mạnh mẽ thông qua việc quan sát, bắt chước và tương tác với những người chăm sóc gần gũi nhất.
Vì vậy, dù ông bà có thể là những người hỗ trợ tuyệt vời trong việc chăm sóc cháu, vai trò của bố mẹ vẫn rất quan trọng. Nếu vì công việc mà phải nhờ ông bà chăm sóc con, điều quan trọng là bố mẹ vẫn duy trì sự hiện diện, trò chuyện, chơi cùng và quan tâm đến những thay đổi của con mỗi ngày.
Trẻ học nhiều từ cách người lớn nói chuyện, cách giải quyết mâu thuẫn, cách phản ứng trước thất bại hay cách khuyến khích trẻ tự làm một việc nào đó. Bởi vậy, môi trường mà trẻ thường xuyên tiếp xúc có thể góp phần định hình thói quen giao tiếp, cách biểu đạt cảm xúc và cách con nhìn nhận bản thân.
Ông bà là người đồng hành, bố mẹ vẫn nên giữ vai trò chính
Ông bà có kinh nghiệm, tình yêu thương và sự kiên nhẫn, vì thế sự hỗ trợ của ông bà có thể giúp giảm bớt áp lực trong những năm đầu nuôi con. Tuy nhiên, nếu có thể, bố mẹ vẫn nên giữ vai trò định hướng chính trong việc chăm sóc và giáo dục trẻ.
Nếu ông bà chăm cháu nhưng vẫn khuyến khích trẻ tự lập, trò chuyện cùng trẻ, đọc sách, chơi và tạo cơ hội để trẻ khám phá thì đó là một môi trường phát triển tích cực.
Ngược lại, dù là bố mẹ trực tiếp chăm con, nếu thường xuyên làm thay, đáp ứng mọi yêu cầu hoặc ít dành thời gian tương tác với trẻ thì con cũng có thể bỏ lỡ nhiều cơ hội rèn luyện.
Bố mẹ vẫn cần dành thời gian chất lượng cho con, thống nhất những nguyên tắc chăm sóc cơ bản với ông bà và cùng nhau tạo cho trẻ một môi trường an toàn, yêu thương nhưng cũng đủ cơ hội để con tự lập.
Chính những trải nghiệm mỗi ngày dần giúp trẻ hình thành sự tự tin, khả năng thích nghi và bản lĩnh trước những khó khăn trong cuộc sống.
