Động lực học tập chính là “nguồn nhiên liệu” giúp trẻ duy trì sự hứng thú, kiên trì và chủ động trên hành trình tiếp thu kiến thức. Khi có động lực, trẻ mong muốn hiểu biết, khám phá và phát triển bản thân. Điều này giúp trẻ hình thành thói quen tự học, biết đặt mục tiêu và nỗ lực vượt qua khó khăn.
Ngược lại, nếu thiếu động lực, việc học dễ trở thành gánh nặng, khiến trẻ học trong miễn cưỡng và nhanh chóng mất đi sự tập trung. Vì vậy, nuôi dưỡng động lực học tập từ sớm giúp trẻ đạt kết quả tốt hơn trong hiện tại, tạo nền tảng vững chắc cho tinh thần học hỏi sau này.
Động lực học tập thường khởi nguồn từ cảm giác “muốn học” bên trong mỗi đứa trẻ. Khi việc học gắn liền với sự tò mò, niềm vui khám phá và cảm giác được công nhận, trẻ sẽ tự nhiên chủ động tiến về phía trước mà không cần quá nhiều thúc ép từ bên ngoài.
Ảnh minh họa.
Trẻ đôi khi không quyết định được toàn bộ chương trình học, nhưng có thể chọn cách học, thời gian học hoặc thứ tự ưu tiên. Khi được trao quyền trong phạm vi phù hợp, trẻ sẽ cảm thấy mình có tiếng nói và kiểm soát được việc học của mình. Chính cảm giác làm chủ này là nền tảng để xây dựng động lực bền vững.
Vì vậy, điều quan trọng nhất là cách bố mẹ đồng hành cùng con. Trẻ cần một người đủ kiên nhẫn để lắng nghe, tinh tế để nhận ra thế mạnh, và đủ tin tưởng để chờ con trưởng thành theo nhịp riêng. Khi môi trường gia đình trở thành nơi an toàn, nỗ lực được ghi nhận và cảm xúc được tôn trọng, động lực học tập sẽ không còn phải “tạo ra”, mà sẽ lớn lên một cách tự nhiên, bền vững từ bên trong mỗi đứa trẻ.
Chuyên gia tâm lý Quang Thị Mộng Chi.
Nếu trẻ nói: “Dù con cố gắng thế nào đi nữa, con vẫn không học giỏi được”, với tư cách là phụ huynh, bố mẹ sẽ trả lời như thế nào?
Khi trẻ nói như vậy, điều quan trọng nhất là bố mẹ đừng vội phản bác theo kiểu “Con nghĩ tiêu cực quá” hay “Có gì đâu mà không làm được”, vì điều trẻ cần lúc đó trước hết là được thấu hiểu. Phụ huynh có thể bắt đầu bằng một câu vừa đón nhận cảm xúc vừa mở ra hy vọng, chẳng hạn: “Bốmẹ biết con đang rất nản và có cảm giác mình đã cố gắng nhiều mà chưa thấy kết quả. Điều đó thật sự rất mệt.” Khi trẻ cảm thấy mình được hiểu, các em sẽ bớt phòng vệ hơn.
Sau đó, bố mẹ mới nên giúp con nhìn lại vấn đề theo hướng cụ thể hơn: có thể con chưa tìm đúng cách học, chưa có người hướng dẫn phù hợp, hoặc đang kỳ vọng kết quả đến quá nhanh. Thay vì gắn nhãn con là “không học giỏi”, nên giúp con hiểu rằng năng lực không phải thứ cố định, mà có thể thay đổi qua quá trình luyện tập, điều chỉnh phương pháp và tích lũy từng bước.
Một câu trả lời tích cực nhưng thực tế có thể là: “Có thể hiện tại con chưa giỏi môn này, nhưng chưa giỏi không có nghĩa là sẽ mãi không giỏi. Mình sẽ cùng tìm xem con đang vướng ở đâu và bắt đầu từ phần nhỏ nhất.” Cách phản hồi như vậy giúp trẻ chuyển từ cảm giác bất lực sang cảm giác mình vẫn có đường để đi tiếp.
Khi con làm sai hoặc điểm kém, nên hỏi gì để con nhìn nhận vấn đề tích cực thay vì tự ti?
Khi con làm sai hoặc có kết quả chưa tốt, mục tiêu của bố mẹ không nên là truy tìm “vì sao con dở thế”, mà là giúp con học được điều gì từ trải nghiệm đó. Những câu hỏi tốt thường không xoáy vào phán xét con người, mà tập trung vào tình huống, quá trình và hướng cải thiện.
Chẳng hạn, bố mẹ có thể hỏi: “Con thấy phần nào là khó nhất với mình?”, “Nếu được làm lại, con muốn làm khác đi ở chỗ nào?”, “Lần này con đã cố gắng ở điểm nào rồi?”, hoặc “Bố mẹ có thể giúp gì để lần sau con làm tốt hơn?”. Những câu hỏi như vậy gửi đến trẻ một thông điệp rất quan trọng: sai không có nghĩa là kém cỏi, mà sai là dữ liệu để học.
Ngược lại, nếu cha mẹ chỉ hỏi “Sao con bất cẩn thế?”, “Vì sao con không bằng bạn?”, trẻ rất dễ chuyển từ việc nhìn vào lỗi cụ thể sang cảm giác bản thân mình không đủ tốt. Điều trẻ cần sau một thất bại không chỉ là lời khuyên, mà là một khung nhìn giúp các em tách bản thân ra khỏi kết quả nhất thời. Khi đó, điểm số trở thành điều cần cải thiện, chứ không trở thành bằng chứng cho giá trị của chính mình.
Ở từng độ tuổi (mầm non, tiểu học, THCS), cách nuôi dưỡng động lực có khác nhau không?
Câu trả lời là có, và sự khác nhau này rất quan trọng vì động lực học tập không thể được nuôi dưỡng bằng cùng một cách ở mọi lứa tuổi. Ở giai đoạn mầm non, động lực chủ yếu đến từ cảm xúc tích cực, sự tò mò và trải nghiệm khám phá.
Trẻ học tốt nhất khi được chơi, được thử, được khen đúng lúc và cảm thấy việc học là một điều thú vị. Lúc này, điều quan trọng không phải là thành tích, mà là giúp trẻ hình thành cảm giác “mình thích tìm hiểu” và “mình làm được”. Sang bậc tiểu học, trẻ bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến quy tắc, nhiệm vụ và sự công nhận từ người lớn.
Đây là giai đoạn bố mẹ cần giúp con xây dựng thói quen học tập, khả năng tự hoàn thành việc nhỏ và niềm tin vào nỗ lực của bản thân. Trẻ tiểu học vẫn rất cần lời động viên, nhưng lời khen nên tập trung vào sự cố gắng, tính kiên trì và tiến bộ cụ thể thay vì chỉ khen “con giỏi quá”. Đến giai đoạn THCS, trẻ bước vào thời kỳ nhạy cảm hơn về lòng tự trọng, mong muốn được tôn trọng và khẳng định cái tôi.
Nếu ở tuổi này cha mẹ kiểm soát quá chặt hoặc chỉ dùng áp lực, trẻ dễ phản kháng hoặc học trong tâm thế chống đối. Vì vậy, nuôi dưỡng động lực ở lứa tuổi THCS cần tăng đối thoại, trao cho con cảm giác được tham gia vào việc đặt mục tiêu, sắp xếp thời gian và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Nói cách khác, càng lớn, động lực học càng cần dịch chuyển dần từ “làm vì bố mẹ” sang “làm vì bản thân”.
Khi việc học trở thành mâu thuẫn thường xuyên giữa bố mẹ và con, làm sao để “hạ nhiệt” mà không làm mất kỷ luật?
Khi chuyện học đã trở thành điểm nóng trong gia đình, điều cần làm trước tiên không phải là siết chặt hơn, mà là hạ cường độ cảm xúc để cả bố mẹ lẫn con có thể quay lại nói chuyện trong trạng thái bình tĩnh. Nhiều bố mẹ lo rằng nếu mình mềm xuống thì con sẽ lơ là, nhưng thực ra kỷ luật hiệu quả không được xây dựng trên căng thẳng kéo dài, mà trên sự nhất quán và rõ ràng.
Bố mẹ có thể tạm dừng những cuộc nói chuyện đang quá căng, chờ đến lúc đôi bên bình tĩnh hơn rồi mới ngồi lại trao đổi. Khi trao đổi, thay vì chỉ nhắc đến lỗi hay trách nhiệm, nên bắt đầu bằng việc xác định vấn đề chung: “Dạo này chuyện học đang làm cả nhà đều mệt. Bố/mẹ muốn cùng con tìm một cách tốt hơn.”
Sau đó, cần cùng con thống nhất một số nguyên tắc rõ ràng, vừa sức và có thể thực hiện được, ví dụ giờ học, thời gian nghỉ, quy định dùng thiết bị, trách nhiệm hoàn thành bài tập. Điểm mấu chốt là nguyên tắc cần ít nhưng nhất quán, hậu quả đi kèm cần rõ ràng nhưng không mang tính trừng phạt cảm xúc.
Chẳng hạn, nếu con chưa hoàn thành trách nhiệm học tập thì sẽ giảm thời gian giải trí, thay vì mắng mỏ hoặc so sánh với người khác. Khi cha mẹ giữ được sự điềm tĩnh, tôn trọng và nhất quán, trẻ sẽ cảm nhận rằng việc học là một phần trách nhiệm cần rèn luyện, chứ không phải chiến trường để đối đầu với bố mẹ. Muốn giữ kỷ luật lâu dài, gia đình cần giảm đối đầu và tăng hợp tác.
