Tan học trở về, cậu bé đặt cặp sách lên ghế sofa rồi ngồi lặng im, như đang mải suy nghĩ điều gì đó. Khi mẹ hỏi bài kiểm tra hôm nay thế nào, cậu chỉ đáp rằng mọi chuyện cũng ổn.
Thế nhưng, giữa bữa tối, cậu bất ngờ ngẩng đầu lên hỏi: “Mẹ ơi, tại sao hôm nay cô giáo lại dừng lại một lúc sau khi gọi tên con lúc chấm bài kiểm tra?”.
Ban đầu, người mẹ chưa hiểu con đang nói đến chuyện gì. Sau đó, bà mới biết rằng trong lúc chữa bài, cô giáo có gọi tên cậu rồi im lặng vài giây. Với những đứa trẻ khác, đó có thể chỉ là một khoảnh khắc thoáng qua, chẳng mấy chốc đã bị quên lãng. Nhưng cậu bé lại ghi nhớ chuyện ấy suốt cả quãng đường về nhà, liên tục suy nghĩ và cố tìm ra lý do đằng sau sự im lặng của cô giáo.
Những tình huống tương tự không phải là hiếm gặp ở những đứa trẻ có tính nhạy cảm cao.
Một lần khác, khi bạn cùng lớp buông lời trêu đùa, trong lúc những đứa trẻ khác chỉ cười cho qua, cậu lại quay sang hỏi mẹ: “Bạn ấy có nghĩ con ngốc không?”.
Ngay cả khi đến một nơi xa lạ, cậu cũng khó hòa vào đám đông. Thay vào đó, cậu thường đứng nép bên mẹ, quan sát từng người trong phòng, chú ý đến bầu không khí xung quanh rồi mới quyết định có nên bước vào hay không. Cậu không dễ dàng buông tay mẹ, cũng chưa vội bắt chuyện với những người mới gặp.
Đã có lúc người mẹ nghĩ con quá để tâm đến ánh mắt và lời nói của người khác. Mỗi lần đưa con đến một môi trường mới hoặc chứng kiến con trăn trở vì một chuyện nhỏ, bà không khỏi thở dài: “Tại sao nuôi dạy con của người khác có vẻ dễ dàng hơn, còn với con mình, mọi chuyện lại khó khăn đến vậy?”.
Thành thật mà nói, đồng hành cùng một đứa trẻ nhạy cảm cao đôi khi khiến bố mẹ mệt mỏi. Những điều người lớn cho là bình thường có thể khiến con suy nghĩ rất lâu; những lời nói tưởng chừng vô tình cũng có thể khiến con bận lòng.
Trong tâm lý học, đặc điểm này có liên quan đến độ nhạy xử lý giác quan (Sensory Processing Sensitivity), thường được nhắc đến khi nói về những người có độ nhạy cảm cao. Họ có xu hướng nhận biết những thay đổi tinh tế trong môi trường và xử lý thông tin sâu sắc hơn. Đây là một đặc điểm về khí chất, không đồng nghĩa với việc trẻ yếu đuối, khó bảo hay mắc vấn đề tâm lý.
Một số nghiên cứu về độ nhạy cảm cho thấy trẻ có đặc điểm này có thể chịu ảnh hưởng mạnh hơn từ cả những trải nghiệm bất lợi lẫn những tác động tích cực của môi trường sống. Khi thường xuyên phải đối mặt với xung đột, chỉ trích hoặc căng thẳng kéo dài, trẻ có thể dễ bị tổn thương về mặt cảm xúc hơn.
Nhạy cảm không phải là điểm yếu, điều quan trọng là trẻ học cách làm chủ cảm xúc của mình
Sự nhạy cảm tự nó không quyết định trẻ sẽ trưởng thành như thế nào. Điều quan trọng là con có được hướng dẫn để hiểu cảm xúc, điều chỉnh suy nghĩ và ứng xử phù hợp với những gì đang diễn ra hay không.
Với những đứa trẻ chậm làm quen với môi trường mới, bố mẹ không nên vội vàng ép con phải hòa nhập ngay hoặc đứng trước đám đông khi chưa sẵn sàng. Hãy cho con thời gian quan sát, làm quen với không khí xung quanh và chủ động tham gia khi cảm thấy thoải mái hơn. Sự kiên nhẫn này giúp trẻ dần xây dựng cảm giác an toàn, đồng thời học cách thích nghi với những tình huống mới mà không phải phủ nhận cảm xúc của chính mình.
Những đứa trẻ thường suy nghĩ nhiều cũng cần được hướng dẫn cách phân biệt giữa sự việc thực tế và suy đoán của bản thân. Chẳng hạn, khi cô giáo gọi tên rồi im lặng vài giây, trẻ có thể nghĩ rằng cô không hài lòng với mình. Nhưng thực tế, khoảng lặng ấy chưa đủ để chứng minh điều đó. Nếu không được hướng dẫn, trẻ dễ liên tục nhớ lại sự việc, tự đặt ra nhiều giả thiết rồi dần tin rằng những suy nghĩ ấy là sự thật.
Làm thế nào để trẻ biến sự nhạy cảm thành lợi thế phát triển?
Giúp trẻ hiểu cảm xúc của mình và học cách đối diện
Trẻ nhỏ chưa phải lúc nào cũng nhận biết và diễn đạt được cảm xúc của bản thân. Vì vậy, bố mẹ cần giúp con gọi tên những gì đang trải qua bằng những lời nói gần gũi, chẳng hạn:
“Con đang cảm thấy hơi lo lắng phải không?”
“Âm thanh đó khiến con sợ, đúng không?”
“Chiều nay chúng ta định đi công viên, nhưng trời mưa nên không đi được. Chắc con thất vọng và buồn lắm nhỉ?”
Khi những cảm xúc khó chịu của trẻ được nhận ra và gọi tên, con sẽ dần hiểu thế nào là căng thẳng, sợ hãi hay thất vọng, từ đó học cách nhận biết trạng thái của chính mình.
Cho trẻ thời gian thích nghi với môi trường mới
Khi đưa con đến một nơi xa lạ, bố mẹ đừng vội kéo con vào đám đông hoặc yêu cầu con phải hòa nhập ngay. Hãy để con đứng sang một bên quan sát mọi người, làm quen với âm thanh và không khí xung quanh. Khi cảm thấy thoải mái hơn, con có thể tự tin bước vào.
Nếu trong quá trình đó, trẻ cảm thấy bất an hoặc không muốn tiếp tục ở lại, bố mẹ có thể cho con ra ngoài nghỉ ngơi một lúc rồi quyết định có muốn quay lại hay không.
Những điều tưởng chừng nhỏ nhặt này giúp trẻ học cách lắng nghe bản thân: Mình có đang khó chịu vì nơi này quá ồn ào, đông đúc không? Mình cần nghỉ ngơi hay có thể ở lại thêm một chút?
Dạy trẻ phân biệt cảm xúc, sự thật và suy đoán
Khi trẻ nhạy cảm gặp chuyện không vui, con dễ đưa ra những kết luận khiến bản thân càng buồn bã. Bố mẹ cần giúp con phân biệt rõ ba điều: cảm xúc mình đang có, sự việc thực tế đã xảy ra và cách mình diễn giải sự việc đó.
Chẳng hạn, “Con buồn” là cảm xúc; “Các bạn cùng lớp không rủ con chơi” là sự việc, còn “Các bạn không thích con” là suy đoán của trẻ. Khi biết tách biệt những điều này, con sẽ có cơ hội nhìn nhận tình huống khách quan hơn và xem xét liệu suy nghĩ của mình có thực sự chính xác hay không.
Những đứa trẻ nhạy cảm có thể cần nhiều thời gian và sự đồng hành hơn trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, khi dần biết quản lý cảm xúc, chọn lọc thông tin và phân biệt sự thật với suy đoán, những đặc điểm từng khiến con dễ lo lắng hoặc khó hòa nhập có thể trở thành thế mạnh, giúp con phát triển khả năng quan sát, tư duy và phán đoán.
Vì vậy, bố mẹ không cần cố gắng loại bỏ sự nhạy cảm của trẻ. Trẻ nhạy cảm cần học cách làm chủ cảm xúc và sử dụng sự nhạy cảm của mình một cách phù hợp. Khi không còn bị cảm xúc chi phối quá mức, con sẽ có thêm cơ hội phát huy tài năng, thế mạnh và tìm được hướng phát triển riêng, ngay cả khi cần nhiều thời gian hơn những đứa trẻ khác.
