Rau đắng cảy còn được gọi bằng nhiều cái tên khác như đại thanh, bọ nẹt, bọ mẩy hay đắng đốm. Đây là loại cây mọc tự nhiên ở ven rừng, sườn núi, thường xuất hiện tại một số tỉnh miền núi phía Bắc như Lạng Sơn, Tuyên Quang và Phú Thọ. Trong đó, xã Hạ Hòa (Phú Thọ) được xem là một trong những địa phương có nhiều rau đắng cảy, gắn bó với đời sống và văn hóa ẩm thực của người dân bản địa.
Cây đắng cảy có thân nhỏ, cành khẳng khiu, lá màu xanh đậm. Khi trưởng thành, cây thường có dáng vẻ khá khẳng khiu, không bắt mắt như những loại rau trồng thông thường. Tuy nhiên, phần ngọn và lá non lại là nguyên liệu được người dân ưa chuộng để chế biến thành nhiều món ăn.
Điểm thú vị của loại cây này nằm ở sự khác biệt về hương vị giữa các bộ phận. Trong khi lá và ngọn non có vị đắng đặc trưng thì phần rễ lại mang vị ngọt mát. Bởi vậy, ngoài việc hái lá làm rau ăn, người dân địa phương còn đào rễ đem về băm nhỏ, phơi khô rồi sao vàng để hãm nước uống.
Rau đắng cảy thường mọc tự nhiên, không cần chăm sóc hay gieo trồng cầu kỳ. Cây có thể xuất hiện quanh năm nhưng thời điểm cho những đọt non ngon nhất là từ tháng 1 đến tháng 3 âm lịch, đặc biệt vào khoảng tháng Giêng, tháng Hai. Khi tiết trời chuyển ấm, mưa xuân lất phất, cây bắt đầu đâm chồi nảy lộc. Những búp non xanh mướt mọc chi chít trên thân cành, căng mọng và đầy sức sống.
Đây cũng là lúc người dân Hạ Hòa rủ nhau lên núi, vào rừng tìm hái rau. Theo kinh nghiệm của người bản địa, nên chọn những ngày thời tiết ấm áp để thu hái bởi lúc này ngọn rau thường non, có vị đắng dịu, không quá gắt. Người hái thường lựa những phần lá bánh tẻ và đọt non, tránh những cành đã quá già vì dễ làm món ăn bị dai, xơ.
Một đặc điểm của rau đắng cảy là sau khi hái, rau cần được chế biến sớm để giữ độ tươi, giòn và hương vị tự nhiên. Khâu sơ chế khá đơn giản, chỉ cần nhặt bỏ phần già, rửa sạch rồi để nguyên hoặc thái nhỏ tùy món ăn. Nhiều gia đình còn trụng sơ rau qua nước sôi trước khi chế biến để giảm bớt vị đắng, đồng thời giúp rau giữ được màu xanh đẹp mắt.
Với vị đắng nhẹ xen lẫn hậu ngọt, rau đắng cảy có thể kết hợp với nhiều nguyên liệu quen thuộc. Trong đó, rau đắng cảy xào trứng là món ăn được nhiều người yêu thích. Khi gặp nhiệt, lá rau mềm xuống nhưng vẫn giữ được độ dai giòn nhất định, hòa quyện với vị béo của trứng, tạo nên món ăn dân dã mà đậm đà.
Ngoài ra, người dân còn thường xào rau với tỏi, lòng mề gà hoặc vịt. Vị thơm nồng của tỏi, vị béo của nội tạng kết hợp với chút đắng bùi của rau tạo nên hương vị khá lạ miệng, giúp món ăn không bị ngấy. Với những ai thích thưởng thức vị nguyên bản, rau có thể đem luộc hoặc hấp trong nồi cơm, sau đó chấm cùng muối vừng. Cách chế biến đơn giản này giúp cảm nhận rõ nhất vị đắng đặc trưng và hậu ngọt của từng ngọn rau.
Rau đắng cảy cũng được dùng để nấu canh cùng thịt, tạo thành món ăn thanh nhẹ trong những bữa cơm gia đình. Một số người dân còn tận dụng phần lá già để nấu canh theo cách truyền thống. Dù chế biến theo cách nào, loại rau này vẫn mang đến hương vị riêng, vừa có chút đăng đắng kích thích vị giác, vừa có vị bùi và ngọt dịu đọng lại sau khi thưởng thức.
Từ món rau rừng gần gũi với người bản địa, đắng cảy ngày càng được thực khách ở Hà Nội và một số tỉnh, thành lân cận biết đến. Nhu cầu tìm mua tăng lên khiến loại rau này xuất hiện tại các chợ dân sinh, cửa hàng thực phẩm đặc sản và trên chợ mạng.
Theo người bán, tại Phú Thọ, rau đắng cảy có giá khoảng 30.000-50.000 đồng/kg. Trong khi đó, khi được đưa về Hà Nội và các tỉnh thành khác, giá bán thường tăng lên khoảng 80.000 đồng/kg. Loại cây này còn được ví như “nhân sâm rừng” nhờ vừa có thể chế biến thành món ăn, vừa được sử dụng như một vị thuốc nam quen thuộc trong đời sống người dân miền núi phía Bắc.
