Không phải loại rau ăn lá quen thuộc, lá dổi đất gây chú ý bởi mùi thơm rất riêng, phảng phất hương hạt dổi và càng rõ hơn khi được làm nóng trên bếp than. Với nhiều du khách khi thưởng thức món ăn vùng cao Tây Bắc, chính thứ lá xanh giản dị này lại tạo nên một dư vị khó quên.
Lá dổi đất thường được dùng để ướp, gói hoặc nướng cùng thực phẩm. Thịt lợn bản, cá suối, gà, vịt hay các loại thịt rừng khi kết hợp với lá dổi đất có mùi thơm đậm, hơi nồng nhưng không gắt. Lá được giã hoặc thái nhỏ, trộn với muối, ớt, tỏi và các loại gia vị địa phương rồi đem ướp thịt. Một số món còn dùng cả lá để bọc bên ngoài trước khi đặt lên than hồng.
Khi gặp nhiệt, lá dần héo lại, tỏa mùi thơm đặc trưng và quyện vào thực phẩm bên trong. Thịt nướng nhờ vậy vừa đậm đà vừa có lớp hương thơm khác biệt. Với cá suối hoặc các loại thực phẩm có mùi tanh, lá dổi đất còn giúp át mùi, tạo cảm giác dễ ăn hơn. Người dân địa phương cũng dùng lá cho các món canh cá, lươn, ốc hoặc những món cần thêm vị thơm và khử mùi.
Điểm đặc biệt của loại lá này nằm ở hương thơm. Nếu hạt dổi thường được rang lên rồi giã làm gia vị, lá dổi đất lại mang đến cách sử dụng khác: có thể dùng trực tiếp khi còn tươi. Vì thế, du khách đến các vùng núi phía Bắc đôi khi không chỉ thưởng thức món ăn tại nhà hàng mà còn tìm mua lá tươi về để thử chế biến tại nhà.
Dổi đất là cây thân thảo, sinh trưởng thành bụi, có thể cao khoảng 1-3 m. Thân chia thành nhiều đốt, lá lớn, hình tim, màu xanh đậm, mặt lá hơi nhám. Khi vò nhẹ, lá tỏa ra mùi thơm rõ, gợi liên tưởng đến hạt dổi. Cây có khả năng sinh trưởng khá nhanh, thích hợp với môi trường ẩm và nhiều ánh sáng tán xạ.
Ở một số vùng miền núi, cây có thể bắt gặp ven rừng, nương rẫy, bờ đất hoặc quanh khu dân cư. Sau những đợt mưa, cây thường bật nhiều chồi mới, lá phát triển mạnh. Đây cũng là thời điểm người dân có thể thu hái được nhiều lá non.
Dổi đất là cây sinh trưởng khá nhanh, khoảng 3-4 tháng sau khi trồng có thể bắt đầu hái những lứa lá đầu tiên nếu cây phát triển tốt. Sau đó, người trồng có thể thu hái lá non định kỳ quanh năm, nhất là sau những đợt mưa khi cây bật nhiều chồi mới.
Một ưu điểm khác là dổi đất không nhất thiết phải có diện tích rộng. Những gia đình ở thành phố có thể trồng cây trong chậu lớn đặt ở sân thượng, sân vườn hoặc ban công có ánh sáng phù hợp. Chỉ cần chậu đủ rộng cho bộ rễ phát triển, đất giàu dinh dưỡng và được tưới nước đều, cây có thể sinh trưởng, ra lá mới.
Sau khi cây bén rễ và phát triển ổn định, người trồng có thể bắt đầu hái những lá đạt kích thước phù hợp. Thay vì thu cả cây một lần, nên hái tỉa lá và chồi non, đồng thời giữ lại những cành khỏe để cây tiếp tục phát triển. Nếu được chăm sóc tốt, cây có thể cho nguồn lá kéo dài thay vì chỉ thu hoạch theo một mùa cố định.
Dổi đất cũng có thể được nhân giống bằng cành hoặc cây giống. Khi mua cây về trồng, nên chọn cây khỏe, lá xanh, không có dấu hiệu sâu bệnh. Cây con sau khi trồng cần được giữ ẩm trong giai đoạn đầu, sau đó có thể giảm dần lượng nước khi cây đã thích nghi với môi trường mới.
Từ một loại lá ít được biết đến ngoài vùng núi, dổi đất đang dần xuất hiện nhiều hơn trên thị trường thực phẩm đặc sản. Lá tươi có thời điểm được bán khoảng 150.000 đồng/kg.
Trong dân gian, dổi đất không chỉ là gia vị mà còn được xem như một vị thuốc quý. Các bộ phận của cây được dùng để hỗ trợ chữa nhiều chứng bệnh như đau đầu, đau bụng, khó tiêu, thấp khớp hay huyết áp cao. Ngoài ra, nước lá dổi đất còn giúp giảm đau dạ dày, hỗ trợ hen suyễn, nên loại lá này còn được ví như “lá kim cương”.
