Có cái tên khá lạ với nhiều người, trái guồi rừng lại là thức quà gắn với ký ức của không ít người dân miền núi phía Nam và Tây Nguyên. Loại quả này không xuất hiện quanh năm mà chỉ vào mùa mới chín vàng trên những cây guồi mọc giữa rừng. Vài năm gần đây, trái guồi được nhiều người biết đến hơn nhờ hương vị chua ngọt, thơm đặc trưng và vẻ ngoài khá giống quả trứng gà.
Guồi là loại cây mọc hoang, phân bố ở một số khu vực miền Tây Nam Bộ như An Giang, Tây Ninh và các vùng Tây Nguyên. Cây thường sinh trưởng trong những khu rừng tự nhiên, đồi núi hoặc khu vực còn nhiều thảm thực vật hoang dã. Đặc điểm đáng chú ý là cây có thể leo bám vào những thân cây lớn, vươn lên cao hàng chục mét nên việc thu hái quả không hề đơn giản.
Trái guồi lúc còn non có màu xanh, chứa nhiều nhựa, vị chát và đắng nên chưa thể thưởng thức. Khi chín, quả chuyển dần sang màu vàng cam, kích thước gần bằng quả trứng gà, vỏ mỏng. Bẻ đôi quả có thể thấy phần ruột vàng mềm, bên trong chia thành nhiều múi nhỏ trông khá giống múi mít.
Điểm khiến trái guồi được người từng ăn nhớ lâu là hương vị khá đặc biệt. Phần thịt quả mềm, thơm, có vị chua ngọt đan xen. Nhiều người nhận xét vị chua ngọt của guồi có nét tương đồng với măng cụt nhưng hương thơm lại rất riêng. Khi mới ăn, vị chua nổi bật hơn, sau đó dịu dần và để lại hậu ngọt cùng mùi thơm đặc trưng.
Không chỉ lạ ở hương vị, trái guồi còn có nhiều cách thưởng thức. Quả chín có thể rửa sạch rồi ăn trực tiếp, lột vỏ hoặc ăn cả vỏ tùy sở thích. Khi ăn cần chú ý tránh cắn phải hạt bởi phần hạt có vị đắng khá rõ, dễ làm mất đi cảm giác ngon miệng của phần thịt quả.
Với những người thích món ăn vặt có vị chua ngọt, guồi còn có thể đem lắc cùng muối ớt. Quả dầm với đường, thêm đá cũng trở thành món giải khát lạ miệng trong những ngày nóng. Một số người còn xay guồi làm sinh tố, tận dụng vị chua tự nhiên của quả để tạo nên thức uống có hương vị khác với các loại trái cây quen thuộc.
Trước đây, quả guồi chủ yếu được người dân địa phương hái trong những chuyến đi rừng. Quả chín rụng xuống đất thì nhặt về ăn, vừa giải khát vừa như một thức quà tự nhiên sau những buổi lên núi. Khi ấy, ít ai nghĩ loại quả mọc hoang này lại có ngày được tìm mua ở các thành phố.
Khoảng tháng 3 đến tháng 5 hằng năm là mùa guồi chín. Đây cũng là thời điểm những cây guồi bắt đầu sai quả, quả vàng lúc lỉu trên cành. Do cây thường mọc cao, người hái phải có kinh nghiệm leo trèo hoặc sử dụng móc kéo chuyên dụng để đưa những cành có quả xuống thấp. Việc hái cũng cần cẩn thận để không làm rụng những quả còn xanh.
Mùa guồi khá ngắn, mỗi năm chỉ kéo dài khoảng 1-2 tháng. Quả chín lại không bảo quản được lâu nên nguồn hàng tươi phụ thuộc nhiều vào thời điểm thu hái và khả năng vận chuyển. Đây cũng là một trong những lý do khiến giá trái guồi tại các thành phố cao hơn đáng kể so với vùng có cây mọc tự nhiên.
Tại nơi thu hái, trái guồi chín có giá khoảng 40.000-50.000 đồng/kg. Khi được vận chuyển đến các tỉnh, thành khác, giá có thể tăng lên khoảng 120.000-150.000 đồng/kg, tùy thời điểm và địa phương. Với một loại quả chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn, mức giá này khiến guồi trở thành một trong những thức quà rừng được nhiều người tò mò tìm mua khi vào mùa.
Không chỉ bán quả, cây guồi cũng bắt đầu được một số người quan tâm để đem về trồng. Tuy nhiên, khác với nhiều loại cây ăn quả phổ biến, guồi vẫn chủ yếu được biết đến với đặc tính sinh trưởng hoang dã, chưa hình thành vùng trồng thương mại rộng rãi. Vì vậy, nguồn cây giống trên thị trường còn khá hạn chế và không phải vườn ươm nào cũng có sẵn. Người có nhu cầu thường phải tìm cây con hoặc cây giống từ những nơi có nguồn cây bản địa.
Nếu đưa guồi về trồng, người trồng cần lưu ý đặc tính cây có xu hướng leo bờ rào, bám vào cây khác để vươn lên. Do đó, việc bố trí giàn hoặc cây làm giá thể phù hợp sẽ quan trọng hơn so với những cây ăn quả thân đứng thông thường. Với cây giống còn nhỏ, cần ưu tiên đất tơi xốp, thoát nước, giữ ẩm tốt và có đủ ánh sáng. Khi cây phát triển mạnh, cần chủ động định hướng thân, cành để thuận tiện chăm sóc và thu hái.
