Ở nhiều vùng quê Nghệ An, Thanh Hóa và các tỉnh miền Trung, có một loại lá mọc ven bờ bụi, bờ ruộng, từng được hái về nấu canh chua với cá đồng. Nghe tên lá bươm bướm, không ít người lần đầu biết đến có thể thấy hơi ngượng ngùng vì cách gọi dân dã, lạ tai. Thế nhưng phía sau cái tên ấy lại là thứ lá quen thuộc trong bữa cơm quê, nổi bật với vị chua thanh, dịu và khả năng tạo vị chua tự nhiên cho nhiều món ăn. Ở nhiều tỉnh miền Bắc, loại lá này được biết đến với tên gọi lá bông vang.
Với những người từng sống ở vùng quê miền Trung, lá bươm bướm gắn với những bữa cơm giản dị ngày hè. Khi ruộng đồng vào mùa, cá rô, cá diếc, cá trê hay những loại cá đồng nhỏ được mang về, người trong nhà chỉ cần ra bờ vườn hái một nắm lá là đã có nguyên liệu để tạo vị chua cho nồi canh.
Điểm đặc biệt của loại lá này nằm ở vị chua thanh, dịu và không quá gắt. So với một số nguyên liệu tạo vị chua quen thuộc, lá bươm bướm cho cảm giác nhẹ nhàng hơn, nhất là khi kết hợp với cá. Nước canh có vị chua vừa phải, quyện cùng vị ngọt của cá, ăn nóng hay nguội đều dễ đưa cơm.
Lá thường có màu xanh, phiến lá xẻ thành nhiều thùy, mép lá có răng cưa. Cây mọc thành bụi, thân có lông và không quá cao nên khá dễ thu hái. Trong tự nhiên, cây có thể xuất hiện ở những khu đất ẩm, ven bụi cây, bờ ruộng, vùng đồng bằng, thung lũng hoặc khu vực gần suối. Ở miền Trung, loại cây này từng phổ biến đến mức nhiều gia đình chẳng cần trồng, muốn ăn chỉ việc ra vườn hoặc bờ bụi hái một nắm.
Người có kinh nghiệm thường chọn lá bánh tẻ để nấu. Lá quá non thường chưa có độ chua rõ, trong khi lá già có thể dai và nhiều xơ. Sau khi hái, lá được rửa sạch rồi vò hoặc chà nhẹ để làm giảm lớp lông trên bề mặt. Đây cũng là bước giúp lá mềm hơn khi chế biến.
Món quen thuộc nhất là canh cá nấu lá bươm bướm. Cá làm sạch, có thể chiên sơ hoặc nấu trực tiếp, sau đó cho lá đã vò vào nồi. Khi lá chín, nước canh chuyển sang vị chua nhẹ, thơm và thanh. Vị chua của lá giúp cân bằng vị béo của cá, đồng thời làm món ăn bớt cảm giác tanh.
Ngoài cá đồng, lá bươm bướm còn có thể kết hợp với nhiều nguyên liệu khác như cá biển, mực, thịt bò hoặc thịt gà. Với một số gia đình miền Trung, lá còn được dùng trong các món kho, món xào hoặc những món cần một chút vị chua tự nhiên để cân bằng hương vị. Chỉ cần một nắm lá cũng có thể khiến món ăn trở nên đậm đà hơn mà không cần dùng nhiều gia vị tạo chua.
Từ một loại rau mọc hoang, lá bươm bướm ngày nay bắt đầu xuất hiện trong các khu chợ chuyên bán đặc sản quê. Có thời điểm, lá tươi được bán khoảng 40.000-50.000 đồng/kg. Trên các sàn thương mại điện tử cũng có người đóng lá vào túi để bán cho khách ở thành phố, song nguồn hàng không phải lúc nào cũng có sẵn. Người bán cho biết loại lá này ở một số nơi không còn nhiều như trước, muốn hái phải đi xa hoặc tìm ở những khu vực còn bụi cây tự nhiên.
Lá bươm bướm thường được thu hái khi cây đang phát triển mạnh, đặc biệt vào thời điểm thời tiết ấm và có độ ẩm cao. Tuy nhiên, mùa vụ cụ thể có thể khác nhau tùy vùng. Ở những nơi có cây mọc tự nhiên, sau khi hái phần ngọn và lá non, cây tiếp tục phát triển nên có thể thu hái nhiều đợt.
Điều thú vị là không nhất thiết phải sống ở quê mới có lá bươm bướm để nấu ăn. Loại cây này khá dễ trồng nếu có đất và đủ ánh sáng. Người ở thành phố có thể tận dụng chậu lớn, thùng xốp hoặc một khoảng đất nhỏ ở ban công để gieo hạt hoặc trồng cây con. Cây không đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc quá phức tạp, chủ yếu cần đất tơi xốp, thoát nước tốt, tưới đủ ẩm và có ánh sáng.
Khi cây bén rễ và phát triển nhiều nhánh, người trồng có thể hái những lá bánh tẻ hoặc ngọn non để nấu ăn. Nếu thường xuyên thu hái, cây tiếp tục ra lứa lá mới, vì vậy chỉ cần vài chậu là gia đình đã có thể chủ động nguồn rau chua dùng cho các món canh.
