Từng mọc xanh um bên hàng rào, góc vườn ở những miền quê Bắc Bộ, cúc tần không chỉ được biết đến như một loại cây làm cảnh, chắn gió mà còn là thứ rau ăn có hương vị khá đặc biệt. Lá cúc tần hơi nhẩn đắng, thơm nồng nhẹ, càng nhai càng cảm nhận rõ vị ngọt hậu.
Cúc tần có tên khoa học là Pluchea indica, thuộc họ Cúc, còn được gọi bằng một số tên khác như từ bi hay đại ngải. Đây là loài cây có sức sống khỏe, thường mọc thành bụi, phân thành nhiều nhánh và có thể cao từ 1-2m. Thân cây khá mềm, khi còn non có màu xanh, về già chuyển dần sang màu nâu. Lá mọc so le, hình thuôn dài, đầu lá hơi nhọn, mép có răng cưa nhỏ. Mặt lá thường có lớp lông mịn, khi vò nhẹ sẽ tỏa ra mùi thơm đặc trưng.
Một trong những điểm khiến cúc tần được nhiều người yêu thích là khả năng sinh trưởng nhanh, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nóng ẩm. Cây thường xuất hiện ở những khu vực đất thấp, ven ao hồ, bờ sông, nơi có độ ẩm tương đối cao. Vào mùa cây phát triển mạnh, những bụi cúc tần xanh tốt, cành lá đan xen nhau, tạo thành hàng rào tự nhiên kín đáo.
Trước đây, người dân nhiều vùng quê thường trồng cúc tần quanh vườn, dọc lối đi hoặc làm hàng rào ngăn cách khu đất. Cây ít khi cần chăm sóc nhưng vẫn xanh tốt qua nhiều mùa, chỉ cần cắt tỉa định kỳ để giữ dáng và hạn chế mọc quá rậm. Ít ai nghĩ rằng những chiếc lá thường được hái bỏ khi cắt tỉa hàng rào lại có thể trở thành nguyên liệu chế biến nhiều món ăn hấp dẫn.
Phần được sử dụng làm rau chủ yếu là lá bánh tẻ, lá non và những ngọn vừa nhú. Khi thưởng thức, cúc tần mang đến cảm giác khá khác biệt so với các loại rau quen thuộc. Lá có vị đắng nhẹ, hơi chát ở đầu lưỡi, sau đó chuyển sang vị ngọt dịu. Đặc biệt, mùi thơm của rau khá rõ, có nét gần giống ngải cứu nhưng nhẹ hơn, không quá hăng. Khi được chế biến đúng cách, vị đắng không lấn át các nguyên liệu khác mà trở thành điểm nhấn, giúp món ăn có chiều sâu hương vị.
Lá cúc tần có thể chế biến thành nhiều món ăn như luộc, nấu canh với tôm, thịt băm hoặc xào cùng trứng, thịt bò, lòng gà, lòng lợn. Trong đó, vị đắng nhẹ và mùi thơm đặc trưng của rau giúp cân bằng độ béo, tạo hương vị riêng cho món ăn. Đặc biệt, ở một số vùng miền Bắc, cúc tần còn được dùng để kho cá. Lá rau xếp xen kẽ với cá, riềng, gừng và gia vị rồi kho liu riu, khi chín tỏa mùi thơm hấp dẫn, giúp món ăn thêm đậm đà và giảm vị tanh.
Ngoài những món quen thuộc, cúc tần còn được biến tấu thành nhiều món ăn mới lạ như nộm trộn lạc rang, bánh nếp nhân rau, rau trộn mè hoặc kết hợp trong các món hấp, hầm. Khi làm nộm, lá non thường được chần sơ để giảm vị đắng, sau đó trộn cùng lạc rang, vừng, nước mắm chua ngọt và các loại rau thơm. Cách làm này giữ được mùi vị đặc trưng của cúc tần nhưng tạo cảm giác thanh nhẹ, dễ ăn hơn.
Không chỉ có mặt trong bữa cơm gia đình, rau cúc tần hiện còn được một số người tìm mua như một loại rau quê lạ miệng. So với những loại rau phổ biến ngoài chợ, cúc tần không phải lúc nào cũng có sẵn, bởi nguồn cung chủ yếu đến từ các vườn hộ gia đình và những người trồng nhỏ lẻ.
Trên các chợ quê và chợ mạng, lá, ngọn cúc tần được rao bán với giá khoảng 50.000 đồng/kg. Do phần sử dụng chủ yếu là lá non, người bán phải lựa chọn, nhặt bỏ cành già và sơ chế trước khi đóng gói. Vì vậy, dù vốn là loại cây mọc khá phổ biến ở nông thôn, khi được bán dưới dạng rau thực phẩm, cúc tần vẫn có giá trị nhất định.
Một ưu điểm khác của loại cây này là rất dễ nhân giống. Người trồng thường chọn những cành bánh tẻ khỏe mạnh, cắt thành từng đoạn rồi giâm xuống đất ẩm. Sau một thời gian, cành bắt đầu ra rễ và phát triển thành cây mới. Khoảng 5-6 sẽ cho thu hoạch lứa đầu tiên. Việc thường xuyên bấm ngọn còn giúp cây phân nhánh, mọc nhiều chồi mới, tạo nguồn rau liên tục. Nhờ đặc tính này, cúc tần không đòi hỏi diện tích lớn hay vốn đầu tư đáng kể. Nhiều gia đình ở thành phố cũng tận dụng chậu trồng cây, thùng xốp hoặc khoảng ban công có nắng để trồng cúc tần, vừa tạo mảng xanh vừa có rau sạch sử dụng.
