Trong ký ức của nhiều người ở nông thôn, cây lá gai vốn không phải loại cây xa lạ. Chúng mọc tự nhiên ở nhiều nơi, thân bụi, sức sống khỏe, lá xanh đậm, mặt dưới có lớp lông trắng nhạt. Trước đây, loại cây này chủ yếu được tận dụng để chế biến nấu ăn hoặc làm dược liệu, phổ biến nhất là dùng làm nguyên liệu cho món bánh gai truyền thống.
Tuy nhiên, khi nhu cầu thị trường mở rộng và các cơ sở chế biến bắt đầu quan tâm đến vùng nguyên liệu ổn định, cây lá gai dần được ưa chuộng và nhiều người tìm kiếm, săn lùng.
Ngày nay, cây lá gai còn được ứng dụng trong ngành dệt sợi, giúp đầu ra đa dạng và ổn định hơn cho người trồng.
Nhờ đặc tính dễ sống, ít tốn công chăm sóc và có thể thu hoạch nhiều lứa trong năm, cây lá gai đang góp phần giúp nhiều hộ nông dân đổi đời.
Điểm đáng chú ý khi canh tác cây lá gai chính là không đòi hỏi diện tích quá lớn hay kỹ thuật canh tác quá phức tạp. Chỉ cần đất tơi xốp, thoát nước tốt và có độ ẩm nhất định, cây có thể sinh trưởng mạnh. Sau khi xuống giống, cây phát triển thành bụi, tái sinh nhanh sau mỗi lần cắt. Chính nhờ đặc tính này mà nhiều địa phương xem đây là hướng đi phù hợp để tận dụng đất vườn, đất bãi hoặc những khu vực canh tác kém hiệu quả.
Từ chỗ chỉ được trồng rải rác, cây lá gai nay được đưa vào sản xuất theo hướng tập trung hơn. Khi đầu ra được kết nối với các cơ sở làm bánh, hợp tác xã hoặc đơn vị thu mua nguyên liệu sợi, người trồng càng yên tâm mở rộng diện tích. Với không ít hộ gia đình, đây là bước ngoặt giúp nông dân đổi đời nhờ khai thác đúng giá trị của một loại cây từng bị xem nhẹ.
Ưu điểm lớn nhất của cây lá gai nằm ở khả năng thích nghi tốt. Cây có thể trồng bằng hom, thời gian bén rễ nhanh, ít sâu bệnh hơn nhiều loại cây màu khác. Sau khi trồng khoảng vài tháng, cây bắt đầu cho lứa thu hoạch đầu tiên. Từ đó về sau, nếu được chăm sóc đúng cách, cây có thể cho thu hoạch lặp lại nhiều lần với tuổi thọ từ 3-5 năm.
Người trồng thường cắt tỉa theo từng lứa, để cây tiếp tục đâm chồi, ra lá mới. Đây là lý do cây lá gai được đánh giá là loại cây “trồng một lần, khai thác dài hơi”. So với những cây trồng ngắn ngày phải tái đầu tư liên tục về giống, làm đất, gieo trồng, loại cây này giúp tiết kiệm đáng kể chi phí ban đầu và công chăm sóc về sau.
Người trồng có thể tận dụng phân chuồng hoai mục, kết hợp bón bổ sung theo từng đợt để duy trì độ xanh tốt của lá. Vào mùa mưa, cây phát triển nhanh hơn, cho năng suất lá cao. Vào mùa nắng, chỉ cần đảm bảo độ ẩm cơ bản, cây vẫn có thể sinh trưởng ổn định.
Với cây lá gai, lợi thế nằm ở chu kỳ khai thác kéo dài và khả năng thu hoạch nhiều lứa. Sau khi trừ chi phí đầu tư ban đầu, các vụ cắt tiếp theo thường giúp người trồng cải thiện biên lợi nhuận đáng kể vì không phải tái canh liên tục.
Khâu thu hoạch đóng vai trò quan trọng đối với chất lượng đầu ra của cây lá gai. Nếu lá được cắt quá non, hàm lượng chất và độ dày chưa đạt yêu cầu. Ngược lại, nếu để quá già, lá dễ xơ cứng, giảm chất lượng khi đưa vào chế biến. Vì vậy, người trồng cần theo dõi từng lứa sinh trưởng để chọn đúng thời điểm hái hoặc cắt cả cành.
Tùy mục đích sử dụng, lá gai sau thu hoạch sẽ được sơ chế theo cách khác nhau. Với làm bánh, lá thường được làm sạch, luộc hoặc hấp rồi giã nhuyễn để tạo màu và hương vị đặc trưng cho bánh gai.
Với hướng sản xuất sợi, phần vỏ thân hoặc một số bộ phận của cây sẽ được tận dụng để phục vụ công đoạn tách xơ, xử lý nguyên liệu. Nhờ vậy, cây lá gai không chỉ tạo giá trị từ lá mà còn mở rộng khả năng khai thác từ thân cây, giúp nâng hiệu quả kinh tế trên cùng một diện tích canh tác.
Một điểm thuận lợi khác là việc thu hoạch có thể tiến hành luân phiên, không dồn vào cùng 1 thời điểm như nhiều loại nông sản khác. Điều làm nên sức hút của cây lá gai không chỉ nằm ở chuyện dễ trồng mà còn ở chỗ đầu ra ngày càng phong phú.
Không dừng ở thực phẩm, cây lá gai còn có giá trị trong lĩnh vực dệt sợi. Sợi từ cây gai vốn được biết đến với độ bền tốt, là nguyên liệu có tiềm năng trong xu hướng phát triển vật liệu tự nhiên. Việc một loại cây quen thuộc trong dân gian nay có thể tham gia vào chuỗi sản xuất hiện đại đã mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp. Đây là lợi thế hiếm có, bởi một cây trồng càng đa dạng đầu ra thì càng giảm rủi ro phụ thuộc vào một thị trường duy nhất.
Cây lá gai dễ sống, có thể trồng trên nhiều dạng đất, ít tốn công chăm sóc, cho thu hoạch quanh năm và có đầu ra đa dạng. Những yếu tố này khiến loại cây từng mọc đầy bờ rào nay mang diện mạo hoàn toàn khác.
Hiện giá lá gai tươi dao động từ 40.000 – 80.000 đồng/kg. Trong khi đó, lá gai khô sau khi qua nhiều công đoạn xử lý, có thể đạt mức 200.000 - 270.000 đồng/kg tùy chất lượng. Trung bình người nông dân có thể thu về từ 80-100 triệu đồng/ha.
Việc phát triển cây lá gai không chỉ giúp tăng thu nhập cho từng hộ dân mà còn góp phần tạo vùng nguyên liệu phục vụ chế biến, nâng giá trị nông sản địa phương. Khi được tổ chức sản xuất bài bản hơn, loại cây này hoàn toàn có thể trở thành một trong những lời giải cho bài toán sinh kế ở nông thôn.
Từ một loài cây dại, cây lá gai đã bước vào hành trình mới, giúp nhiều hộ nông dân đổi đời nhờ đặc tính dễ phát triển, thích nghi và vòng đời thu hoạch có thể kéo dài đến 5 năm.
