Từng mọc đầy bờ ruộng, bờ rào, góc vườn sau mỗi trận mưa, rau sam vốn chỉ được xem là một loại cây dại quen thuộc ở làng quê. Loại rau có thân mọng nước, vị chua thanh và chút nhớt đặc trưng này trước đây thường bị bỏ qua giữa nhiều loại rau dân dã khác. Những năm gần đây, rau sam bất ngờ được nhiều người thành phố tìm mua, có nơi còn chủ động trồng thành luống để thu hái và bán ra thị trường.
Rau sam có tên khoa học là Portulaca oleracea L., thuộc nhóm cây thân thảo mọng nước. Cây thường bò sát mặt đất, thân có màu xanh hoặc đỏ tím, lá nhỏ, dày và mọng nước. Khi phát triển tốt, rau lan thành từng mảng xanh trên nền đất, đặc biệt sau những trận mưa vào mùa hè.
Điểm đặc biệt nhất của rau sam nằm ở hương vị. Phần thân và lá mọng nước, khi ăn có độ giòn mềm, vị chua thanh nhẹ và hơi nhớt. Vị chua không quá gắt nhưng đủ tạo cảm giác lạ miệng, nhất là khi kết hợp với các món có vị đậm. Khi nấu chín, rau mềm và phần nhớt rõ hơn, tạo độ sánh tự nhiên cho món ăn.
Trước đây, rau sam thường không được coi trọng. Trong những khu vườn quê, sau các trận mưa, cây mọc lên tua tủa nhưng nhiều gia đình chỉ hái khi cần đổi bữa. Một số nơi còn nhổ bỏ vì cho rằng đây là cây dại cạnh tranh đất với rau màu. Tuy nhiên, với những người từng ăn từ nhỏ, rau sam lại gắn với những bữa cơm giản dị như rau luộc chấm nước mắm, canh rau sam nấu tôm hoặc thịt băm.
Rau sam hiện có thể chế biến thành nhiều món. Cách đơn giản nhất là luộc hoặc chần nhanh rồi chấm với nước mắm. Vị chua nhẹ của rau giúp món ăn thanh hơn. Rau cũng có thể xào tỏi, nấu canh chua với cá, tôm hoặc thịt băm. Một số nơi còn làm nộm rau sam bằng cách chần qua, vắt bớt nước rồi trộn cùng nước mắm tỏi ớt, lạc rang và rau thơm. Khi ấy, vị chua thanh cùng độ giòn mềm của rau tạo thành món ăn khá lạ miệng.
Không chỉ được hái từ tự nhiên, rau sam hiện đã được một số hộ trồng để đáp ứng nhu cầu thị trường. Loại cây này có sức sống khá tốt, dễ nhân giống bằng hạt hoặc những đoạn thân khỏe. Khi trồng, chỉ cần chọn khu đất tơi xốp, có đủ ánh sáng và giữ được độ ẩm. Cây không cần chăm sóc quá cầu kỳ, chủ yếu là tưới nước, làm cỏ và bổ sung dinh dưỡng khi cần thiết.
Rau sam sinh trưởng nhanh, nếu điều kiện thuận lợi có thể cho thu hoạch sau khoảng 30-45 ngày trồng. Người trồng thường cắt phần ngọn non để bán, đồng thời tạo điều kiện cho cây tiếp tục đâm chồi. Nếu chăm sóc tốt, một gốc có thể cho nhiều lứa thu hoạch thay vì phải trồng lại liên tục.
Trong tự nhiên, rau sam phát triển mạnh nhất vào mùa nóng và mùa mưa. Khoảng mùa hè đến đầu mùa thu thường là thời điểm dễ bắt gặp những luống rau sam xanh non. Sau những cơn mưa, cây hấp thụ nước nhanh, thân và lá căng mọng, phát triển mạnh. Khi thời tiết lạnh hoặc khô kéo dài, cây sinh trưởng chậm hơn và nguồn rau tự nhiên cũng giảm.
Nguồn rau phụ thuộc nhiều vào mùa vụ nên giá bán có sự chênh lệch. Ở các vùng quê, rau sam hái tự nhiên vào chính vụ có thể chỉ vài chục nghìn đồng mỗi kg. Tại các thành phố, rau thường được bán theo mớ hoặc đóng túi, giá phổ biến khoảng 40.000-60.000 đồng/kg, tùy thời điểm và nguồn cung. Những sản phẩm được sơ chế, đóng gói hoặc bán trong các cửa hàng thực phẩm sạch có thể có mức giá cao hơn.
Sự yêu thích dành cho loại rau này không chỉ đến từ hương vị chua thanh, mọng nước và chút nhớt đặc trưng mà còn bởi cảm giác tìm lại những món ăn dân dã từng rất quen thuộc. Khi nguồn rau tự nhiên ngày càng ít ổn định, việc trồng rau sam để bán cũng mở ra hướng tiêu thụ mới cho một loại cây từng bị xem là cỏ dại.
