Cây hải châu (tên khoa học thường gọi là Antidesma acidum) được mệnh danh là "hòn ngọc viễn đông". Vốn là loài cây mọc hoang dại trên các vách đá cheo leo, ven biển tại các tỉnh như Gia Lai, Khánh Hòa… cây hải châu thích nghi với điều kiện thời tiết khắc nghiệt, cho hoa thơm và những chùm quả với màu đỏ bắt mắt.
Cũng chính từ việc thích nghi với điều kiện khắc nghiệt này đã tôi luyện cho cây một bộ thân gỗ cứng như thép, lớp vỏ xù xì, nhuốm màu thời gian - những đặc điểm "vàng" mà mọi nghệ nhân bonsai đều khao khát.
Cây hải châu bonsai đặc trưng bởi thân cây có vỏ xù xì nhưng trải qua thời gian tỉ mẩn, nghệ nhân có thể biến cây hải châu thành một hình dáng uốn lượn rất đẹp. Nhiều người yêu cây cảnh thích cây này vì sự độc đáo của nó.
Tuy nhiên, sức hút thực sự của cây hải châu nằm ở sự chuyển mình kỳ diệu khi vào mùa đơm hoa kết trái. Khoảng từ tháng 5-8, cây trổ những bông hoa trắng muốt, nhỏ xinh và tỏa hương thơm dịu nhẹ.
Ngay sau đó là quá trình kết quả, từ những viên xanh ngọc dần chuyển sang vàng rồi chín đỏ mọng, lấp lánh dưới nắng như những viên đá quý. Sự kết hợp giữa nét uyển chuyển, mạnh mẽ của thân cành và sự mướt mát của quả chín tạo nên một tác phẩm nghệ thuật sống động, giàu sức sống.
Không đơn thuần là một loại cây trang trí, cây hải châu trong phong thủy mang ý nghĩa cực kỳ sâu sắc. Những chùm quả đỏ sum suê tượng trưng cho sự viên mãn, con cháu đầy đàn và tài lộc dồi dào. Màu đỏ của quả còn được tin là giúp xua đuổi tà khí, mang lại năng lượng tích cực cho gia chủ. Thân cây vững chãi, bám chắc vào đất đá tượng trưng cho bản lĩnh vượt khó và sự trường tồn.
Giới chuyên môn nhận định, giá trị của hải châu tăng phi mã trong những năm gần đây. Nếu như trước kia, cây chỉ được mua bán ở mức vài triệu đồng, thì nay những tác phẩm hoàn thiện thường có giá từ vài trăm triệu đến hàng tỷ đồng.
Chính điều kiện sống khắc nghiệt này đã tạo nên những đặc điểm rất riêng: thân cây xù xì, dáng vặn xoắn tự nhiên, bộ rễ bám chắc và sức sống bền bỉ. Đây cũng là lý do cây hải châu được săn lùng làm bonsai, bởi mỗi phôi cây gần như đã mang sẵn “dáng thế trời cho”.
Hải châu là loài cây mang đặc tính sinh trưởng chậm nhưng ổn định, đòi hỏi người chơi phải kiên nhẫn theo thời gian.
Trong tự nhiên, cây mất nhiều năm để phát triển nhưng bù lại sở hữu thân xù xì, dáng tự nhiên giàu tính nghệ thuật. Khi trồng bonsai, cây vẫn giữ nhịp phát triển “chậm mà chắc”, dễ kiểm soát form dáng. Lá cây dày, mọng nước, kích thước đa dạng; hoa màu trắng và có thể nở quanh năm nếu đủ nắng, trong khi quả đỏ bóng tạo điểm nhấn thẩm mỹ.
Đặc biệt, cây càng sống trong môi trường nắng nóng, thông thoáng thì càng dễ ra hoa, đậu quả. Ngược lại, thiếu sáng sẽ khiến cây yếu và chậm phát triển.
Kỹ thuật trồng bonsai hải châu đặt nặng yếu tố giá thể bởi đây là loài “kỵ” đất bí. Do quen sống trên đá, cây cần môi trường đất thật thoáng, thoát nước nhanh để tránh thối rễ. Hỗn hợp trồng thường gồm cát hạt lớn hoặc perlite để tạo độ tơi xốp, kết hợp đất nung như Akadama giữ ẩm nhẹ và thêm một ít phân hữu cơ.
Hoa hải châu bung nở, trắng muốt như những bông tuyết. Mùi hoa dịu ngọt nên khi ngửi vào sẽ cảm giác dễ chịu, thư giãn.
Dù phối trộn theo tỷ lệ nào, nguyên tắc quan trọng vẫn là không để nước đọng trong chậu. Ngoài ra, chậu trồng cần nhiều lỗ thoát nước và không nên quá sâu để hạn chế giữ ẩm lâu.
Cây phù hợp nhất khi đặt ở nơi có nắng sáng và gió lưu thông tốt. Ánh nắng buổi trưa quá gắt trong không gian kín có thể khiến cây suy yếu. Với những trường hợp trồng trong nhà, cần đưa cây ra ngoài phơi nắng định kỳ để duy trì quang hợp. Ánh sáng đầy đủ không chỉ giúp cây khỏe mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến màu sắc lá và độ bóng của quả.
Khâu tưới nước và tạo dáng là yếu tố quyết định việc cây có phát triển bền vững hay không. Hải châu cần độ ẩm nhưng rất dễ úng, vì vậy nên ưu tiên tưới phun sương vào sáng sớm thay vì tưới đẫm liên tục. Mùa nóng có thể tăng số lần tưới nhưng phải đảm bảo nước thoát hết.
Song song đó, việc bấm ngọn, cắt tỉa và uốn cành cần thực hiện đều đặn để giữ form bonsai, tránh làm khi cây đang yếu hoặc ra hoa. Để kích thích cây ra hoa, người trồng có thể giảm tưới nhẹ trước mùa hoa và bổ sung phân giàu kali khi cây đậu quả.
Cây bonsai hải châu ưa sáng nên đặt cây ở nơi đón nhiều ánh nắng tự nhiên. Cây nhận đủ ánh sáng sẽ phát triển và sinh trưởng nhanh chóng, cành lá chắc khỏe vững vàng.
Đối với những người mới bắt đầu nghiên cứu về bonsai hải châu, các nghệ nhân cũng khuyến cáo người chơi nên tìm đến những nhà vườn uy tín, chọn mua những cây đã được thuần hóa (đã trồng trong chậu lâu năm) thay vì các phôi mới khai thác từ rừng để đảm bảo tỷ lệ sống cao nhất.
Từ một loài cây mọc dại nơi vách đá khô cằn, ít ai nghĩ cây hải châu lại có ngày bước vào thế giới bonsai với giá trị hàng trăm triệu đồng. Qua bàn tay chăm sóc tỉ mỉ, từ khâu chọn phôi, xử lý rễ đến tạo dáng và nuôi dưỡng, cây dần “lột xác” thành một tác phẩm nghệ thuật.
Chính sự khắc nghiệt của môi trường tự nhiên đã tạo nên cốt cách riêng, để khi được đặt vào chậu và chăm đúng kỹ thuật, bonsai hải châu càng bộc lộ vẻ đẹp độc bản. Ngày nay, những chậu bonsai hải châu dáng cổ, hoa trắng, quả đỏ sai trĩu không chỉ là thú chơi tao nhã mà còn trở thành tài sản giá trị, được giới chơi cây săn lùng và đánh giá cao.
