Trong quá trình lớn lên, trẻ khó tránh khỏi những lúc mắc lỗi, làm chưa tốt một việc gì đó hoặc có cách cư xử chưa phù hợp. Khi được bố mẹ nhắc nhở, một số trẻ sẵn sàng lắng nghe và sửa đổi, nhưng cũng có những trẻ lập tức đáp lại bằng những câu như “Mặc kệ!”, “Con không quan tâm!” hay “Muốn nói gì thì nói!”. Đôi khi, trẻ tỏ ra khó chịu, quay lưng bỏ đi hoặc im lặng, khiến bố mẹ cảm thấy bất lực vì lời khuyên của mình dường như chẳng có tác dụng.
Những phản ứng ấy dễ khiến người lớn cho rằng con bướng bỉnh, ngang ngạnh, không biết tiếp thu ý kiến hay ngày càng khó dạy bảo. Thế nhưng, đằng sau một câu nói tưởng chừng bất cần lại có thể là nhiều cảm xúc mà trẻ chưa biết cách diễn đạt.
Ở một số gia đình, trẻ thường xuyên nghe những lời phê bình, so sánh hoặc trách móc mỗi khi mắc lỗi. Lâu dần, con dễ hình thành tâm lý phòng thủ, cho rằng việc giải thích cũng chẳng thay đổi được điều gì nên chọn cách đáp lại bằng sự lạnh nhạt.
Ảnh minh họa.
Điều khiến bố mẹ băn khoăn là nên phản ứng thế nào khi con liên tục nói những câu như vậy. Nếu nổi giận, quát mắng hoặc ép con phải nhận lỗi ngay lập tức, cuộc trò chuyện rất dễ biến thành một cuộc tranh cãi. Nhưng nếu bỏ qua mọi hành vi của con, trẻ cũng khó hiểu được đâu là giới hạn cần tôn trọng và vì sao mình cần lắng nghe ý kiến của người khác.
Để giúp con dần cởi mở hơn khi được góp ý, bố mẹ cần hiểu điều gì đang diễn ra trong cảm xúc của trẻ, đồng thời quan sát cách mình trò chuyện với con mỗi ngày. Một lời nhắc nhở đúng lúc, cách diễn đạt nhẹ nhàng và thái độ tôn trọng sẽ giúp trẻ cảm thấy an toàn hơn khi thừa nhận lỗi sai.
Chuyên gia tâm lý Nguyễn Ngọc Vui.
Khi bị bố mẹ góp ý, trẻ thường đáp lại bằng những câu như “Mặc kệ con”, “Con không quan tâm”, “Muốn nghĩ sao thì nghĩ”. Những lời này thường phản ánh tâm lý gì ở trẻ? Liệu trẻ thực sự không quan tâm hay đang cố che giấu cảm xúc bên trong?
Để trả lời câu hỏi này, cần xác định độ tuổi của trẻ. Với những trẻ còn nhỏ, chẳng hạn dưới 5 tuổi, đây có thể là hành vi bắt chước. Trẻ thường nghe người lớn, anh chị em hoặc bạn bè nói những câu tương tự nên học theo.
Tuy nhiên, nếu trẻ đang ở tuổi dậy thì và nói câu này với nhận thức rõ ràng, có thể trẻ đã trải qua giai đoạn phản biện quá mức trước những góp ý của bố mẹ. Trẻ cũng có thể đề cao cái tôi, tin rằng mình luôn đúng và không muốn người khác góp ý. Một khả năng khác là trẻ đang né tránh cảm giác khó chịu, bởi trẻ nhầm lẫn rằng mắc lỗi đồng nghĩa với việc giá trị của bản thân có vấn đề. Vì vậy, trẻ cố gắng bảo vệ giá trị của mình bằng cách tỏ ra bất cần.
Trẻ thực sự không quan tâm hay đang cố che giấu cảm xúc bên trong còn tùy thuộc vào độ tuổi. Tuy nhiên, theo tôi, khi trẻ nói như vậy, con thường đang cố che giấu cảm xúc của mình. Ngay cả khi thực sự không quan tâm, trẻ cũng có thể đang cố ép bản thân không để tâm đến những lời góp ý, chứ không hẳn là tự nhiên cảm thấy không quan tâm.
Nếu trẻ cho rằng bố mẹ đang kiểm soát mình và phản ứng “Con muốn nói gì là quyền của con”, bố mẹ nên giải thích ranh giới giữa tự do cá nhân và trách nhiệm như thế nào?
Trong các gia đình Việt Nam hiện nay, ranh giới giữa yêu thương và kiểm soát đôi khi chưa được phân định rõ ràng. Bố mẹ cho rằng vì yêu con nên không cần có ranh giới với con, hoặc vì con ngoan nên con không được có ranh giới với bố mẹ và phải hoàn toàn chịu sự kiểm soát của người lớn. Vì vậy, cần xác định lại những ranh giới này.
Bố mẹ có thể yêu thương, đồng hành với con, nhưng khi con làm sai vẫn phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Ví dụ, nếu con tự ý lấy ớt ăn vụng, con sẽ phải chịu cảm giác cay. Bên cạnh hậu quả tự nhiên đó, bố mẹ cũng cần giúp con hiểu rằng hành vi sai sẽ kéo theo những hậu quả nhất định. Vì yêu thương và có trách nhiệm với con, bố mẹ mới góp ý để con nhận ra vấn đề.
Nếu lắng nghe lời khuyên của bố mẹ, con có thể thay đổi hành vi và đạt được những kết quả tích cực. Ngược lại, nếu không tiếp thu, con cần chấp nhận những hậu quả từ lựa chọn của mình. Bố mẹ cần giúp con hiểu rõ điều này.
Đặc biệt, với trẻ dưới 18 tuổi, bố mẹ cũng cần giải thích rằng con chưa thể có hoàn toàn tự do cá nhân vì vẫn đang dưới sự giám hộ của cha mẹ. Do đó, con cần tuân thủ những nguyên tắc và quy định trong gia đình. Bố mẹ có trách nhiệm bảo đảm rằng các nguyên tắc ấy phù hợp với con và mang lại lợi ích cho con khi thực hiện.
Thay vì nói “Sao con lúc nào cũng bất cần như thế?”, bố mẹ nên trò chuyện ra sao để tập trung vào hành vi cụ thể mà không gắn nhãn tính cách cho trẻ?
Điều quan trọng là bố mẹ cần tìm hiểu động cơ đằng sau lời nói của con. Con nói như vậy vì đang tức giận, muốn thể hiện cá tính, cảm thấy xấu hổ hay bị tổn thương? Khi hiểu được nguyên nhân, bố mẹ nên ngồi lại cùng con, giúp con nhận ra rằng đằng sau hành vi ấy là những khó khăn hoặc cảm xúc chưa được giải quyết, từ đó đồng hành cùng con tháo gỡ vấn đề.
Nếu trẻ nhầm lẫn giữa hành vi sai và việc bị đánh giá về tính cách, bố mẹ cũng cần giúp con hiểu rõ điều này. Bố mẹ góp ý vì yêu thương và mong con tiến bộ, chứ không phải để hạ thấp giá trị của con.
Có nên phạt trẻ vì thái độ bất cần, hay cần phân biệt giữa lời nói thiếu tôn trọng, cảm xúc tức giận và hành vi vi phạm quy tắc? Bố mẹ nên đặt giới hạn thế nào để không phủ nhận cảm xúc của con?
Trước hết, bố mẹ cần thấu hiểu con để nhận biết điều gì khiến con bộc phát những lời nói ấy. Đồng thời, bố mẹ cần giúp con rèn luyện khả năng nhận biết cảm xúc của bản thân, để khi cảm thấy không ổn, con biết kiềm chế lời nói và hành vi, tránh xúc phạm bố mẹ hoặc nói ra những điều khiến mình hối hận.
Khi cả bố mẹ và con đều nhận biết được trạng thái cảm xúc của nhau, việc giao tiếp trong những lúc căng thẳng sẽ trở nên dễ dàng hơn. Chẳng hạn, khi nhận thấy con đang nóng giận, bố mẹ có thể chủ động đề nghị tạm dừng cuộc trò chuyện và hẹn nói lại sau 30 phút hoặc vào ngày hôm sau.
Theo tôi, điều này cần được hình thành từ nếp sống của gia đình ngay từ đầu, với những nguyên tắc rõ ràng như không công kích, lên án hay xúc phạm nhau. Môi trường ấy giúp trẻ cởi mở và tin tưởng hơn khi tiếp nhận góp ý, đồng thời sẵn sàng thay đổi và biết trân trọng người đã góp ý cho mình.
