Từ góc độ tâm lý, tự ti là một trạng thái tâm lý tiêu cực do một cá nhân đánh giá thấp khả năng và giá trị của bản thân, thường biểu hiện bằng lo lắng, thất vọng và nghi ngờ bản thân.
Liệu đứa trẻ tự ti hay không liên quan bởi nhiều yếu tố khác nhau trong quá trình phát triển. Đặc biệt trong thời thơ ấu, biểu hiện một cách vô thức thông qua một số hành vi nhất định. Nếu bố mẹ chú ý và hướng dẫn sửa đổi đúng cách, sẽ giúp con trưởng thành lành mạnh hơn.
Bốn hành động phổ biến của trẻ EQ thấp
Nhà văn Gorky từng nói rằng, con người không xem trọng sức mạnh của bản thân, và đó là lý do tại sao họ yếu đuối.
Một số trẻ cảm thấy tự ti, trở nên rụt rè vì cảm thấy khả năng của mình không bằng người khác. Vì vậy, bố mẹ nên chú ý nếu trẻ thường thực hiện bốn hành động này.
Cúi đầu rụt rè khi nói chuyện
Một số trẻ thường vô thức cúi đầu khi nói chuyện với người khác, như thể đang tìm kiếm điều gì đó.
Ví dụ, trong giờ học, khi giáo viên đặt câu hỏi, trẻ biết câu trả lời nhưng vẫn cúi đầu và không dám giơ tay lên nói. Ngay cả khi được giáo viên gọi, trẻ vẫn cúi đầu thấp và e dè.
Dưới góc độ tâm lý, hành vi cúi đầu này là biểu hiện bên ngoài của mặc cảm tự ti thông qua ngôn ngữ cơ thể, và trẻ em đang sử dụng cách này để tránh sự soi mói của người khác.
Từ chối lời khen
Khi được khen một bức tranh đẹp, trẻ vội vàng xua tay và nói: "Không đâu ạ, con vẽ chưa đẹp" hoặc "Con chỉ may mắn thôi". Dù lời khen xuất phát từ sự ghi nhận chân thành, trẻ vẫn cảm thấy khó tin rằng mình thực sự làm tốt.
Nhiều người thường cho rằng đây là biểu hiện của sự khiêm tốn. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, phản ứng này lại xuất phát từ việc trẻ chưa thực sự tin vào giá trị và năng lực của bản thân. Các em có xu hướng tập trung vào những thiếu sót thay vì nhìn nhận những điều mình đã làm được.
Nếu tình trạng này kéo dài, trẻ có thể dần hình thành thói quen tự đánh giá thấp bản thân và thiếu tự tin trước những cơ hội mới.
Thói quen từ chối khi gặp vấn đề
Nhiều trẻ thiếu tự tin thường có thói quen từ chối ngay khi được giao nhiệm vụ hoặc mời tham gia.
Chẳng hạn, khi lớp tổ chức biểu diễn văn nghệ, trẻ vội vàng nói: "Con không làm được đâu" hoặc "Con không giỏi như các bạn". Tương tự, khi được nhờ giúp đỡ một việc nhỏ như chào hỏi hoặc tiếp đón khách, trẻ cũng thường ngần ngại và tìm cách từ chối.
Đằng sau hành động này thường xuất phát từ nỗi sợ mắc lỗi, sợ bị đánh giá hoặc thiếu niềm tin vào khả năng của mình.
Không biết từ chối trước yêu cầu giúp đỡ vô lý
Trẻ thiếu tự tin thường rất khó nói lời từ chối. Các em dễ dàng đồng ý giúp đỡ người khác ngay cả khi bản thân không có đủ thời gian, khả năng hoặc cảm thấy không thoải mái với yêu cầu đó.
Trẻ thường lo sợ làm người khác thất vọng hoặc mất lòng nên cố gắng đáp ứng mọi yêu cầu. Tuy nhiên, điều này có thể khiến các em cảm thấy áp lực, mệt mỏi và tự trách bản thân nếu không hoàn thành được lời hứa.
Chẳng hạn, khi bạn bè nhờ chép bài tập, dù biết việc đó không đúng, trẻ vẫn có thể miễn cưỡng đồng ý chỉ vì không muốn nói lời từ chối. Đây là dấu hiệu cho thấy trẻ cần được học cách bảo vệ quan điểm cá nhân và thiết lập những giới hạn lành mạnh trong các mối quan hệ.
Trẻ thiếu tự tin khả năng thành công thấp hơn khi lớn lên?
Theo nghiên cứu tâm lý, nếu tình trạng thiếu tự tin kéo dài trong thời gian dài, trẻ có thể gặp không ít khó khăn trong quá trình học tập, giao tiếp và phát triển bản thân.
Khi đối mặt với thử thách hoặc thất bại, trẻ thiếu tự tin thường dễ nản lòng và nhanh chóng bỏ cuộc vì cho rằng mình không đủ khả năng. Trẻ có xu hướng né tránh hoặc không dám thử sức. Điều này có thể khiến trẻ bỏ lỡ nhiều cơ hội để học hỏi và tiến bộ.
Trong các mối quan hệ xã hội, trẻ lo lắng về việc bị chê cười hoặc từ chối nên ít chủ động giao tiếp, kết bạn hay chia sẻ suy nghĩ. Vì vậy, các em có thể gặp khó khăn trong việc xây dựng sự tự tin và các kỹ năng xã hội cần thiết.
Ngay cả trong những hoạt động nhóm, trẻ cũng thường ngại đưa ra ý kiến dù có những suy nghĩ và ý tưởng rất tốt. Việc liên tục đứng phía sau hoặc phụ thuộc vào quyết định của người khác khiến trẻ khó phát huy hết khả năng và điểm mạnh của bản thân.
Vậy bố mẹ nên giúp con sửa đổi như thế nào?
Khi còn nhỏ, nhà khoa học nổi tiếng Albert Einstein từng gặp không ít khó khăn trong học tập. Ông thường bị đánh giá là chậm chạp, bị bạn bè trêu chọc và thậm chí có lúc nghi ngờ chính khả năng của bản thân. Những trải nghiệm đó từng khiến cậu bé Einstein trở nên thiếu tự tin.
Điều may mắn là mẹ của Einstein luôn tin tưởng vào con trai mình. Bà không nhìn vào những lời nhận xét tiêu cực từ người khác mà luôn động viên, khích lệ và giúp con nhận ra giá trị riêng của bản thân.
Khi Einstein tỏ ra tò mò về chiếc la bàn và những hiện tượng khoa học xung quanh, mẹ ông kiên nhẫn lắng nghe, giải đáp thắc mắc và tìm thêm nhiều cuốn sách để nuôi dưỡng niềm đam mê khám phá. Chính sự tin tưởng và đồng hành ấy đã giúp Einstein dần vượt qua mặc cảm, phát huy điểm mạnh của mình và sau này trở thành một trong những nhà khoa học vĩ đại nhất thế giới.
Câu chuyện của Einstein cho thấy vai trò của bố mẹ vô cùng quan trọng trong việc xây dựng sự tự tin cho trẻ. Khi trẻ được yêu thương, thấu hiểu và khích lệ đúng cách, các em sẽ có thêm động lực để vượt qua khó khăn và phát triển tốt hơn.
Nếu nhận thấy con thường xuyên tự ti hoặc thiếu tự tin, bố mẹ có thể:
- Lắng nghe và chấp nhận cảm xúc của con thay vì vội vàng phán xét.
- Thường xuyên ghi nhận những nỗ lực, điểm mạnh và tiến bộ của trẻ.
- Khuyến khích con thử sức với những trải nghiệm mới phù hợp với khả năng.
- Tạo môi trường gia đình tích cực, nơi trẻ cảm thấy an toàn để chia sẻ và thể hiện bản thân.
Thực tế, sự tự tin của trẻ được nuôi dưỡng từng ngày từ lời động viên, sự tôn trọng và cách ứng xử của người lớn trong gia đình. Thay vì gắn cho con những nhãn mác tiêu cực như "nhút nhát", "kém cỏi" hay "không làm được", bố mẹ hãy kiên nhẫn đồng hành và trao cho con cơ hội được phát triển theo tốc độ riêng.
